ҚАЙРАТ ТҰРМАҒАМБЕТОВ – БИЗНЕСТІ ДАМЫТУ ЖӨНІНДЕГІ БАСҚАРУШЫ ДИРЕКТОР, ҚАЗАҚСТАННЫҢ KASE ҚОР БИРЖАСЫ БАСҚАРМАСЫНЫҢ МҮШЕСІ
БРОКЕРДІ ҚАЛАЙ ТАҢДАУҒА БОЛАДЫ?
Егер сіз белгілі бір бағалы қағаздарды сатып алғыңыз келсе, онда қор нарығының белгілі бір инфрақұрылымы бар.
Біріншіден, қазақстан қор биржасы бар.
Биржа – сауда-саттықты ұйымдастыруға мүмкіндік беретін техникалық-бағдарламалық құралдары бар сауда-саттықтың ұйымдастырушысы.
Биржада сауда-саттықпен тек биржаның мүшелері айналыса алады.
БИРЖА МҮШЕЛЕРІ. ОЛАР КІМДЕР?
Биржа мүшелері – бұл банктер мен брокерлік компаниялар, ал брокерлік компаниялар – бұл шын мәнінде инвестициялық компаниялар.
Барлық биржа мүшелері ұлттық банктің лицензиясын алулары керек.
Брокерлерге, банктерге биржада сауда-саттық жасаулары үшін белгілі бір шарттар, талаптар қойылады.
Ол талаптардың біреуі – осы қаржы ұйымдарының басшыларын бекітуі ұлттық банк арқылы жүргізіледі.
Компания басшыларына, басқарма мүшелеріне, директорлар кеңесіне белгілі бір талаптар қойылады, сондықтан ұлттық банк тарапынан бақылау жасалады.
БРОКЕР – клиенттiң тапсырмасы бойынша, оның есебiнен және мүдделерiн көздеп, эмиссиялық бағалы қағаздармен және
өзге де қаржы құралдарымен мәмілелер жасайтын бағалы қағаздар нарығының кәсiби қатысушысы.ҚР «Бағалы қағаздар нарығы туралы» заңынан
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ БАНКІ ҚАРЖЫ КОМПАНИЯЛАРЫ БАСШЫЛАРЫНА ҮМІТКЕРЛЕРДІ САЙЛАЙДЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТТЕРІНЕ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗЕДІ.
Банк лицензиясын алу қиын екенін сіздер жақсы білесіздер, брокерлік лицензиясын алу да қиын,
бағдарламалық жасақтама бойынша, қызметкерлердің тәжірибесі бойынша, заң бойынша және т.б. белгілі бір талаптар қойылады,
яғни брокерлік компанияларға өте үлкен талаптар қойылады.
Тек осылардан өткенде ғана лицензия алады.
Лицензияны алғаннан кейін олар биржаға келіп, биржа мүшелері болады.
Бағалы қағаздарға қатысты болса, оларды сатып алу немесе сатуға қатысқысы келетін кез келген жеке не заңды тұлға
тек осы брокерлік компанияар арқылы жұмыс істей алады,
егер валютаға қатысты болса, онда банк арқылы жұмыс істейді.
Бүгінгі таңда брокерлік компаниялар тек бағалы қағаздармен ғана емес, сондай-ақ валютамен де шыға алатын, жұмыс істей алатын жүйеге келе жатырмыз.
КЛИЕНТТЕР САНАТТАРЫ
Брокерлер түрлі санаттағы клиенттермен жұмыс істейді. Ритейлге ие болуды, жекеменшік инвесторларды көздейтін брокерлер де бар.
Ішінде 60 мың жеке тұлғалары бар компания да бар, әрине, оның заңды тұлғалары да бар.
Кейбір компаниялардың институционалдық деп аталатын клиенттері бар, олардың саны көп емес.
ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ КЛИЕНТТЕР ДЕГЕНІМІЗ КІМ?
Институционалдық клиенттер – бұл банктер, сақтандыру компаниялары, өзара қорлар сияқты және т.б. клиенттер, яғни олар да өте ірі,
сол себепті олардың бұл салада жұмыстары жеткілікті.
БРОКЕРЛІК КОМПАНИЯНЫ ҚАЛАЙ ТАҢДАУҒА БОЛАДЫ?
Сіз білесіз бе, кеңесім өте қарапайым: біріншіден, үнемі 3-4 брокерлік компанияны таңдаңыз,
олар kase.kz – биржа сайтында бар,онда оларды қор нарығында белсенділігі бойынша сұрыптау мүмкіндігі бар, таңдап алуға болады.
Екінші тәсіл – бұл «сарафан радиосы», сіз нарықта қаржы салған белгілі бір адамдарды білесіз, оларға келіп ақылдасасыз.
Бұл брокерлік компанияның алып тастаған комиссиясына, олардың сізге талдау мәліметтерін қаншалықты жиі жібергеніне байланысты.
Брокерлік компаниялар ай сайын, апта сайын қор нарығы бойынша талдау жібереді,
олар нарықта қандай жаңа компаниялар бар, қайда қаржы салу болатынын, қандай жаңа компаниялар акцияларын орналастырғанын,
қандай жаңа компаниялар облигацияларын орналастырғанын айтады.
Бүгінгі таңда мұның бәрі өте жеңіл, түсінікті, тіпті брокерлік компаниялар бұрынғыдай сіз қағазға қол қойған бұйрықтарды ғана қабылдамайды,
мұның бәрін смартфон немесе компьютер арқылы істеуге болады, бұл өте жылдам және қолайлы.
БРОКЕРДІ ТАҢДАУДЫҢ ЕКІ ТӘСІЛІ:KASE.KZ САЙТЫНАН ЕҢ БЕЛСЕНДІ БРОКЕРЛЕРДІ АНЫҚТАУ;ҚОР НАРЫҒЫНДАҒЫ ТӘЖІРИБЕЛІ ОЙЫНШЫЛАРДЫҢ ҰСЫНЫСТАРЫН БІЛУ.
Сондай-ақ банктегі жеке шотыңыз сияқты, шотыңыздың жағдайын брокерден көруге болады.
Көпшілікті толғандыратын тағы бір нәрсе - брокер арқылы шот ашқан клиенттің, инвестордың тәуекелдері қалай сақтандырылған?
Брокердің қолындағы ақша – клиенттің ақшасы мен оның өзінің ақшасы – бөлек жатады.
Ертең брокермен бір жағдай болса, сіз өз ақшаңыздың бөлек жататынын білуіңіз керек.
БРОКЕРДІҢ НЕГІЗГІ МІНДЕТІ
Брокердің негізгі міндеті – сізге қаржыны қайда салу керектігін айту және кеңес беру.
Мұның бәрі сіздің стратегияңызға байланысты.
Егер сіз қаржы салғыңыз келсе, сонымен бірге үлкен тәуекелге ұшырағыңыз келмесе, онда бұл – тәуекелі төмен бағалы қағаздар.
Мысалы, бұл мемлекеттік бағалы қағаздар, алайда мұның табысы өте төмен болады. Бұл сақтанымпаздық портфель (консервативтік портфель) деп аталады.
Сіз басқа портфельді таңдасаңыз, ол сіздің тәуекелге баруыңызға байланысты, портфель 50 де 50-ді құрайды. 50-і акцияға, 50-і облигацияға бөлінеді.
Егер сіз үлкен тәуекелге барып, үлкен кіріске ие болғыңыз келсе,
сіз табысы төмен мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарып, облигацияға қарағанда акцияның арақатынасын көбейтуіңіз керек.
Бұл сіздің ұстанғыңыз келетін стратегияңызға байланысты болады, бұл жағдайда брокер сіздің қаржылық кеңесшіңіз болады.
Ол сізді талдаулармен таныстырады және сізге қандай бағалы қағаздарға инвестициялау керектігін көрсетеді.
Бұл сізге өте жөнді және қажетті ұсыныстар беретін кеңесшіңіз, эдвайзер секілді.
Әрине, оның компанияның талдауын жасауға, іргелі талдау құруға, сізге баға бойынша болашақтағы қозғалыстың техникалық талдауын көрсетудің жақсы мүмкіндігі бар.
Қаржы салудың оңтайлы мерзімі
Қаржы салудың түрлі тәсілдері бар. Қор нарығына алғаш рет кіретіндердің ең басты қателігі:
әдетте, олардың жасаған инвестициялары ақталып, аз уақыттың ішінде табыс әкеледі деп күтеді.
Бағалы қағаздарға, әсіресе, акцияларға қаржы салсаңыз, кемінде бір жыл, дұрысы екі жылға қаржы салғаныңыз түсінуіңіз керек.
Тіпті Уоррен Баффеттің бір әңгімесі бар. Уоррен Баффетті білетін шығарсыз,
ол әлемдегі ең бай адамдардың тізімінің басында тұрған қаржы нарығының, қор нарығының танымал болжамшысы.
Оның балалық шағында жасаған алғашқы қателігі-ол бағасы, менің есімде жоқ, мысалы, 5 доллар тұратын белгілі бір акцияны сатып алған кезде, оны 40 долларға сатты.
Ал белгілі бір уақыттан соң олар 200-ге дейін көтеріліп кетті.
Сонда ол: «Содан бері мен ұзақ уақытқа сатып алатын бір стратегияны ұстанамын», - деп айтты.
Өзімнің тәжірибемнен айта аламын, бұл расында дұрыс шешім.
Сіз өзіңіз сенетін, өзіңіз қызметін пайдаланған, өзіңіз білетін компанияны сатып алуыңыз керек.
Осы жағдайда, сіз осы компаниялардың акциясын сатып ала отырып, сіз үнемі пайда көріп отырасыз.
Мен 1997 жылдан бастап қаржы салумен айналысамын, 1997 жылы, 1998 жылы сатып алған акциялар мен қағаздарға әлі менде бар.
Мен У. Баффеттің стратегиясын ұстанамын және олар маған үлкен табыс әкелгенін айта аламын.
Кезінде сатып жіберген, кейін бағасы көтеріліп кеткен қағаздар болды, мен оған әлі өкінемін.
Стратегияның түрлері бар, оның бәрі сіздің темпераментіңізге, сіздің мүмкіндігіңізге, бірақ, ең бастысы мұның бәрі
сіздің біліміңізге, шыдамыңызға, қаржы салуға көңіл бөлу мүмкіндігіңізге байланысты.
Қаржы салудың екі тәсілі бар: ол қоржынды өзіңіз басқаруыңыз және оны брокерлік компанияның басқаруына беруіңіз.
Ол да бұдан әрі айтуға тұрарлық бір жеке мәселе.
СТРАТЕГИЯНЫҢ ТАБЫСТЫЛЫҒЫ ИНВЕСТОРДЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ МҮМКІНДІГІНЕ ҒАНА БАЙЛАНЫСТЫ ЕМЕС,
ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ЖОБАНЫ ЖАСАУҒА САЛАТЫН БІЛІМІНЕ, КҮШІ МЕН УАҚЫТЫНА ДА ҚАТЫСТЫ.
БРОКЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТІ ҚАНША ТҰРАДЫ?
Білесіз бе, әр брокердің тарифтері әр түрлі, сондықтан мен екі, үш, төрт брокерді таңдап, кездесіп, олардың тарифтерін қарап,
олардың алатын мөлшерлемелерін, комиссияларын қарап, олардың деңгейін көріп, клиентке қарым-қатынасын қарау керектігін айтып отырмын.
Менің білуімше, біздің барлық брокерлік компаниямыз жаңа клиенттерге қуанады.
Мені түрлі жиылыс алаңдарда жиі сұрайды, мысалы бір компания тұрып: «Сіз биржаға шақырасыз ба?
Иә, біз де биржаға келгіміз келіп, брокерге биржаға шығуға дайын екенімізді, ашылғымыз келетінін, барлық ақпаратты беретінімізді айттық.
Біз компанияның дамуына қаржыландыруды алғымыз келетінін айттық, бірақ неге екені белгісіз, биржаға шыға алмадық».
Шындығында осы брокерлік компаниялар сондай компанияларға қаржы нарығына шығуға, ақша тартуға көмектеседі.
Бірақ олар компанияны көргенде, өздері оған сенулері керек. Ал бұл компанияның нақты, түсінікті стратегиясы болуы керек,
алға қойған мақсатын, стратегиясын орындай алатын ақылды менеджмент, осы компанияның ашықтығы биржаға шығаратын брокерді осы компанияға сенімді етеуі керек.
Ол компанияның келешегі бар, егер биржаға шықса, онда ақша тарта алатын,
қаржыны дұрыс бағытқа бағыттай алатын болса, онда компания бұдан әрмен дамиды және табыс әкеледі.
Мұның бәрі осы брокерге маңызды болатын себебі - ол ең алдымен өз клиенттерін ойлайды, өйткені клиенттік негізді жасау үшін уақыт керек.
Сіз, мен сияқты оның клиенттері болып, одан шот ашсақ, әлбетте, біз оған келіп қайда қаржы салу керектігін сұраймыз,
ал оған болашақта табыс түсіретін, одан жақсы табыс алатын компанияларды бізге ұсыну маңызды.
Егер ол шыққысы келген компанияны шынында да келешегі бар компания деп санаса, брокер оны биржаға шығарады.
Егер ондай болмаса, онда: «Бәріне рақмет! Мен сіздерді нарыққа шығара алмаймын, себебі мен сіздерге сенбеймін», - деп айтады.
Брокерлердің де биржаға өте табысты, түсінікті компанияларды шығарғысы келетінін түсіну керек.
БРОКЕРДІҢ ТАҢДАУДАҒЫ БАСТЫ КӨРСЕТКІШТЕР
ТӘЖІРИБЕ.СЕНІМДІЛІК.КЛИЕНТ ЖҰМЫС ІСТЕУГЕ ЖИНАЛАТЫН САУДА АЛАҢЫНА ҚОЛЖЕТІМДІЛІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҚАБІЛЕТІ.
КЛИЕНТКЕ НАРЫҚ ПЕН КОМПАНИЯҒА ЖАҚСЫ ТАЛДАУ БЕРУ ШЕБЕРЛІГІ.