АЛМАС ТУЯКБАЕВ инженер, дизайнер, кәсіпкер
«Адам-компьютер өзара әрекеттестігі» мамандығының магистрі
Zero To One Labs компаниясының бас директоры nFactorial Incubator құрылтайшысы
YOU HIRE PRODUCT TO GET YOUR JOB DONE –
СЕН БЕЛГІЛІ БІР ЖҰМЫСТЫ ЖАСАУ ҮШІН ӨНІМДІ ЖАЛҒА АЛАСЫҢ
user experience design деген не? user experience сөз тіркесін қарастырып көрейік.
Бірінші сөз user – қолданушы дегенді білдіреді,experience – бұл оның қолданып жүрген затын қолдану тәжірибесі.
Юзер жүйені қолданады, ал жүйе бұл – өнім.
Егер біз өзіміздің ұялы телефонымызды ашатын болсақ, ол жерде түрлі қосымшалар бар:
ең бірінші бетте тұратын, біз жиі қолданатын (Инстаграм, Facebook, Gmail, түрлі қосымшалар) қосымшалар бар, сонда нені көріп тұрмыз?
Біз кез келген қосымшаның қандай да бір әрекетпен ассоциативті байланысы, синонимі бар екенін көреміз.
Гарвард университетінің профессоры Клейтон Кристенсен ойлау үшін келесі фреймворкты ұсынады. Оның айтуы бойынша біз бір жұмысты жасау үшін өнімдерді жалдаймыз.
Клейтон Маглеби Кристенсен(1952)–америкалық ғалым,педагог,автор,бизнес-кеңесші.Роберт және Джейн Сизик жүлдесінің лауреаты,Гарвард бизнес мектебінің іскерлік әкімшілігінің профессоры.
Кристенсеннің зерттеушілік және үйретушілік қызығушылықтары: технологиялық инновацияларды басқару, жоғары технологиялық өнімдерді іске асыратын жаңа нарықтарды іздеу.
Мен бір қызықты оқиғаны айта аламын. Ол ағылшынша «You hire product to get your job done» деп аталады. Оның мәні неде?
Олар кішігірім экперимент жасады. Профессор Кристенсен мен басқа адамдарды жергілікті қалашықтағы бір кафеде сатылымды арттыру мақсатында өздеріне шақырды.
Олар кафеге келді де, «Жақсы, бірақ біз сатылымды қалай арттыра аламыз? Адамдар сатып алып жатқан сияқты, алайда сатылым ондай көп емес. Ойланып көрейікші» деп айтты.
Түрлі ұсыныстар болды. Бірінші ұсыныс - біздің милкшейктеріміздің формасын өзгертейік деген ұсыныс болды
(milkshake – бұл басқа тауарлар арасында жақсырақ сатылған коктейл)
Тағы бір ұсыныс көлем мен дәмді өзгерту туралы болды, бұдан не шығады? Мұны жасады, сосын оның сатылымға ешқандай әсер етпейтіндігін, яғни корреляцияның жоқ екенін көрді.
Бір сәтте профессор Кристенсен «ал біз басқа тәсіл қолдансақ ше, келесі эспериментті орындап көрейік» деп ойлады.
Енді таңертең адамдар біздің кафеге келген кезде, оларға бір қарапайым сұрақ қояйық. Ол сұрақ «Сіз бұл өнімді қандай жұмыс үшін сатып алғалы жатырсыз?» деген болады.
Көбі үшін бұл өте түсініксіз болды, адамдар «Сіздер нені меңзеп тұрсыздар?» деп сұрақ қойды.
Сонда профессор оларға бірден былай түсіндірді: мысалы, мен жұмысқа бара жатқанда milkshake сатып алып ішемін. Келушілердің көбісі не істейді?
Олар кафеге таңғы сағат 8-де, кейбіреулері одан да ерте келеді, Америкада, Лос-Анджелесте адамдардың жұмысқа, офисқа барулары үшін
бір, бір жарым сағатқа дейін уақыт кетеді. Адамдар қайтеді?
Кейбіреуі кеш тұрады, кейбірі таңғы асын ішіп үлгермейді, сәйкесінше кафеге тез кіріп-шығып, жолда жейтін бір зат сатып алады.
Сонда адамдар ойлана бастады: «Бұл жұмысты жасау үшін қандай ең жақсы өнімді пайдалануға болады?» Қандай жұмыс үшін?
Жұмыс өте қарапайым: іш пыстырарлық болмау үшін сіз бір нәрсемен айналысуыңыз керек,сіздің аш болмай, тоқ жүргеніңіз керек.
Сіз жұмысқа бара жатқан уақытта көлік кептелісінде тұрғандағы жасайтын ең үлкен екі нәрсе. Адамдар әртүрлі нұсқаларды айта бастады:
Біреу багельді таңдады. Багель - бұл тоқаш. Багельді таңдау дұрыс емес.
Себебі сіз майонезді жағып, немесе еріп тұрған ірімшікпен машинаны былғап алуыңыз ғажап емес, сол үшін барлығын жеп бітіруге асығасыз.
Жалпы, ол бұл жұмыс үшін ең жақсы жұмысшы емес.
Біреулер «Сникерс» сатып алады. «Сникерс» - бұл да жақсы таңдау емес, өйткені ол жоғары калориялы, қанты көп,
оны 5 минут ішінде тез жеп аласыз, бірақ сіздің жол жүруде әлі 40 минут уақытыңыз бар. Бітті, сізде тамақ қалмады.
Осындай тұжырымдар жасау нәтижесінде олар ең жақсы нұсқа деп milkshake-ті таңдады.
Оның құрамында вискоза бар, яғни, жеткілікті ұзақ ішіледі, түтікше кішкентай, ал ыдыс – үлкен.
Және бұл мінсіз таңдау, себебі сіздің сапарыңыздың барлық уақытында сіз тоқ боласыз, себебі бұл жеткілікті дәмді, жеткілікті калориялы, және адамдар бұл ең жақсы таңдау екенін түсінді.
Осыған сәйкес, осы ұсынымдардан кейін кафе өз көзқарастарын өзгертті: олар milkshake жасаумен айналысты, олардың сатылымдары да өсті.
Бұл әңгіменің құндылығы қандай?
Бұл әңгіменің құндылығы мынада: біз кеңседе отырып-ақ жүйелерді дамыта аламыз, өнімдерді дамыта аламыз.
Кеңседе бізде барлығы бар, бәрі жылы, әдемі, біз интерфейсті дамытып, өнімді әлемге жіберген уақытта не болады?
Өнім App Store арқылы, Play Market арқылы пайдаланушы қолына түседі және адамдар сіздің жүйеңізді, өніміңізді жүктеп алып, іске қосады.
Егер адамдардың мәселелерін шешпесеңіз, онда сіз сәйкесінше төменгі ұпайларды аласыз және сіздің қосымшаңызды жояды және басқаларға бұл қосымшаны қолданбауға кеңес береді.
Мұнда не дұрыс емес болды? Ең маңыздысы - сіз пайдаланушылармен жұмыс істемегенсіз. Сіз білуге тиісті ең басты ақпарат осы, яғни қолданушымен жұмыс істеу қажет.
User experience research деп аталуының себебі де сол.
Біз пайдаланушыларға не қажет екенін, олардың қандай мәселелері, қандай мақсаттары бар, олардың қазіргі мінез-құлқы қандай болғандығын,
пайдаланушылар туралы білмейтін қандай фактілер бар, қандай мәселелері бар екенін түсінуіміз қажет.
Бұларды білмей тұрып, сіздің пайдаланушыларыңыз шынымен жақсы көретін жүйелерді құру өте қиын. Міне, сондықтан да бұл маңызды мәселе,
және біз осы бөлімде сол туралы әңгіме қозғайтын боламыз.
USER EXPERIENCE, UX – қолданушының тәжірибесі. Қолданушы интерфейспен әрекеттескен кезде эмоциялар жиынтығы болып табылады.
UX - дизайнер эмоциялардағы белгілі бір заңдалықтарын көреді және пайдаланушылардың мінез-құлқын басқара алады,себебі ол осы эмоцияларды не тудыратынын түсінеді
және қолданушылардың интерфейстің әртүрлі компоненттерінде қалай әрекет ететінін біледі.«Әрбір дизайнер білу керек 12-UX қағида», freelance.today
USER EXPERIENCE, UX – қолданушы тәжірибесі.Сауда таңбасының бейнесін, таныстыру әдісін, функционалдықты, жүйенің өнімділігін,
интерактивті мінез-құлқын және интерактивті жүйенің мүмкіндігін, өткен тәжірибе, әдеттер, дағдылар және жеке тұлғалық қасиеттер
нәтижесінде пайда болған қолданушының физикалық және психологиялық жай-күйін біріктіреді.«Адам-жүйе өзара әрекеттесудің эргономикасы» Москва, Стандартинформ, 2013.
Кейде адамдар дизайнерлерді тек сурет салумен, интерфейспен, әдемі бейнелер жасаумен айналысады деп айтады .Шын мәнінде осылай ма?
Менің ойымша, ең үздік дизайнер - суретші, иллюстратор ғана емес, пайдалы нәрсе жасауды қалайтын, өз пайдаланушысын шынымен түсінетін адам.
Бізде, дизайнерлерде әр уақытта айтатын, қайталап отыратын құдіретті сөз бар:«Біз өзіміздің пайдаланушыларымыз емеспіз». Бұл нені білдіреді?
Бұл жүйені ұнатпасақ та,біздің шешіміміз өзімізге қаншалықты ұнаймайтындығына қарамастан,«бізге жақсы нәрсе барлығына жақсы болады» деген тұзаққа түсіп қалмауымыз керек.Бұл-жалған.
Міндетті түрде жасайтын барлық нәрсені қолданышулармен сынауымыз керек.
Бұл дизайн саласындағы, интерфейс жобасындағы жеке бөлік, бұл бөлік көбіне юзер-тестингпен айналысады.(қолданушылардың тестілеуі)
USER TESTING – Қолданушыны тестілеу сіздің мақсатты пайдаланушыңыздың өнімді қаншалықты тұтынатынын білуге көмектеседі,
пайдалану қиындықтарын көрсетіп, жүйенің баяулауын немесе оның қателіктерін байқатады.
Қолданушының қандай мәселелері бар екенін дұрыс түсіну үшін не істей аламыз?
Ең бастысы, түсінудің неден басталу керек екенін анықтау қажет. «Біздің шешім, біздің өнім». Оны контент (мазмұн) деп атаймыз.
Мазмұн ретінде нені алуға алады? Ол музыкалық альбом болуы мүмкін, ол бейнеролик бола алады, ол мақала, пост және тағы басқалар болуы мүмкін. Бұл – біздің мазмұнымыз.
CONTENT - МАЗМҰН, ӨНІМНІҢ АҚПАРАТТЫҚ МАЗМҰНЫ:МӘТІН, ГРАФИКАЛЫҚ, ДЫБЫСТЫҚ; ВИДЕОАҚПАРАТ және басқа да мультимедиалық файлдар.
Бұл мазмұнға тиесілі user experience деген не? Бұл біздің қалай тұтынатынымыз, мысал келтірейік.
Мысалы, күн сайын әрқайсымыз таңертең түрлі қауыздарды жейміз. Қауыз – бұл тұтынылатын өнім.
Білесіз бе, оларды әртүрлі тәсілмен жеуге болады, бірақ бәрі жанына жақынын, рахат сыйлайтын өнімді тұтынады.
Бір нұсқасы – сіз қауыздарды салып, сүтті құйып, қасықпен баяу жей аласыз.
Ал, енді, екінші нұсқасында мәнмәтін өзгерді, мысалы, сіз бункерде, қараңғы жерде тұрсыз. Бұл тұтынудың оңтайлы тәсілі деп ойлайсыз ба?
Бәлкім, жоқ. Сіздің жағдайыңызда user experience-ке сай тұтыну әдісіңіз өзгереді, сіз де жағдайға байланысты өзгеріп отырасыз.
Бұл нені білдіреді? Егер қараңғыда тағамды қасықпен жесеңіз, таңғы астың жартысы еденде болады, ал жартысын сіз жейсіз.Бұл жағдайда сіздің өніміңіз бейімделуі және өзгеруі керек.
Ең жақсы тәсілі, бәлкім, бәрін аузы кішкентай бөтелкеге құйып жеп-ішу бұл дұрыс жол болар еді.
Көріп отырғанымыздай, жағдаятты білмей, пайдаланушының осы мазмұнды не үшін пайдаланатындығын білмей, оны дұрыс нұсқамен, дұрыс шешіммен қамтамасыз ете алмайсыз.
Егер веб-дизайнер пайдаланушының белгілі бір мазмұнды қандай жағдайларда және қандай мақсатта пайдаланатынын түсінсе, ол қолданушыға дұрыс шешім таба алады.
Мысалымыздағы ең соңғы нәрсе - интерфейс дегеніміз не? Интерфейс - бұл мазмұнды тұтынатын құрал.
Кейбір жағдайларда бұл бөтелке - сіздің құрамды ішу мүмкіндігіңіз немесе қасық, ол сіздің тұтынуыңызға мүмкіндік береді.
Білесіз бе, интерфейс пайдаланушыға бейімделуі мүмкін, егер сіз ауырып, қолыңыз дірілдесе, онда сіздің қозғалысыңыз үшін қарсы қозғалыс жасайтын арнайы қасықтар бар,
сәйкесінше, осындай аурудан зардап шегетін адамдарды интерфейс (тұтынатын құрал - қасық) тұрақтандырады.
Олар сондай-ақ мазмұнды пайдалана алады, бірақ біз мамандандырылған интерфейсті бердік.
Сол себепті де ACCESSIBILITY (қолжетімділікті) зерттеудің саласы бар, ол мүмкіндіктері шектеулі адамдарға қамқорлық жасау.
Сіздің ұялы телефондарыңызда ACCESSIBILITY-дің (қолжетімділіктің) барлық пункттері бар, оны Android және IOS-жүйелеріне кіріп, көре аласыз:
бұл қаріптердің үлкеюі, экранды ұлғайту, экрандағы қаріптерді үлкейту, кейбір жерлерде жазылған мәтін айтылады және тағы басқа.
ACCESSIBILITY – ҚОЛЖЕТІМДІЛІК.Түрлі пайдаланушылар үшін, яғни, адамның компьютерге және ақпараттық жүйелерге кіру мүмкіндігіне әсер ететін тірек-қимыл аппаратының бұзылыстары,
немесе когнитивті бұзылыстары,көру немесе есту кезіндегі әр түрлі органикалық немесе техникалық шектеулілігі барлар үшін өнімнің қолжетімділік деңгейін анықтайды,
«Accessibility – мүмкіндігі шектеулі жандар үшін ОЖ тесті (1 Бөлім)» 2012 жылдың 6 маусымы, habr.com
Қорытындылай келе, біз не білдік?User experience – бұл жүйемен өзара әрекеттескен кездегі біздің сезіне алу қабілетіміз.
Мазмұн (контент) - жүйенің жаңа ақпаратты әртүрлі формаларда беруі.Интерфейс - бұл жүйемен өзара әрекеттесу, әртүрлі болуы мүмкін,
мысалы, біз әуе билеттерін брондау жүйесін бірдей ұялы телефоннан да - бір интерфейспен, планшет немесе компьютерден - түрлі интерфейспен пайдалана аламыз.
Келесі бөлікте пайдаланушылардың мәселелерін танып, Proto-Persona дегеніміздің не екенін анықтаймыз
Жаңа жүйедегі қолдану мәселелерін анықтау үшін дизайнер құрылған жүйені қолданушымен бірге тестілеуден өткізуге міндетті.
Олай болмаса, қолданушының шынымен өзі ұнататын өнімін жасау мүмкін емес.