ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ БІЛІМ БЕРУ ҰЛТТЫҚ ПЛАТФОРМАСЫ ҰСЫНАДЫ
ОЛЕГ БОРЕЦКИЙ - КИНОСЫНШЫ
ФИЛОСОФИЯ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ АЛМАТЫ КИНОКЛУБЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Фильм философиялық мәтін ретінде
Білесіздер ме, менің ойымша, сіздерге менің кәсіби философ бола тұра киноға қалай келгенім қызық болуы мүмкін,
себебі мен Қазақ Ұлттық университетінің философия факультетін бітірген болатынмын.
90-шы жылдардың басында мен өзім үшін өзгеше қызық және мен мүлдем білмейтін киноның саласы бар екенін түсіндім,
өйткені бір философиялық мектептің лекциясында «философиялық формадан тыс философия» деген анықтаманың және көріністің бар екенін естідім.
Шынымен де, кейіннен философия әртүрлі көріністе және әртүрлі формада кездесетініне көп рет көзім жетті.
Ол әдебиет, көркем өнері, музыка және кино болуы мүмкін. Бұл 20 ғасырдың мәдениеті үшін бұрын кітап немесе оқулықтарда ғана жазылған философиялық ақиқаттар туралы айтудың жаңа әдістері.
Міне, мен үшін 20 жылдан астам уақыт, мүмкін 30 жыл бойы кино – философиялық формадан тыс философия болып келеді, яғни, кино – ерекше тілде сөйлейді: образдар тілінде, қозғалыс образында.
Негізінде, «кинематография» сөзі «мен бұл образдарды жарықпен және қозғалыста жазамын» деген мағына береді және осылайша менің кинематографқа деген қызығушылығым пайда болды.
Егер кейбір теле және радиобағдарламаларды еске түсірсек, ол жерде блиц-тесттер және тағы басқа түрлі форматтар болады.
Ол жерде екі нұсқаның ішінде қайсысын таңдар едіңіз деген дилемма да орын алады.
Егер де маған осындай сұрақтарды қоятын болса,яғни, мен қазір өз-өзімнен сұрап жатырмын.Мысалға, Феллини немесе Антониони, әрине, Микеланджело Антониони.
- Бунюэль ма әлде Бергман ба? - Бергман. Әрине, қандай жағдай болмасын, ол - Тарковский.
Микеланджело Антониони (1912-2007) – италиялық кинорежиссёр және сценарист,
«жатырқау және жайдарсыздық ақыны» аталып кеткен еуропалық авторлық киноның классигі.
Оның назарында – экзистенциализм философиясы қырынан қарастырылған заманауи қоғамның мәселелері:
рухани өлім, эмоциялық шаршау,адамдардың жалғыздығы.
Ингмар Бергман (1918-2007) – шведтың театр және кино режиссёры,сценарист, жазушы.
Авторлық киноның ең мықты кинорежиссёрларының бірі ретінде мойындалған.
Бергманның атақты фильмдерінің ішінде – «Жетінші мөр» (1957), «Қойбүлдірген алаңқайы» (1957), «Персона» (1966), «Сыбыстар мен айқайлар» (1972), «Фанни мен Александр» (1982).
Андрей Тарковский (1932-1986) – совет режиссері, сценарист, РКФСР халық әртісі(1980).
Оның «Андрей Рублёв», «Айна» және «Сталкер» фильмдері барлық уақыттағы ең үздік кинотуындылар тізіміне үнемі қосылып отырады.
Неге олай? Өйткені, ол менің шын мәнінде жақсы көретін режиссерім. Егер де кино жайлы айтатын болсақ, - Микеланджело Антониони
Өйткені, менің ойымша, ол 20 ғасыр кино тарихындағы ең философиялық режиссерлардың бірі. Сондай режиссерлардың қатарына Андрей Тарковский, Ингмар Бергман да жатады.
Себебі, бұл атақты режиссерлардың артында менің қызығушылығымды қамтыған философия, идеялардың құрылымы, заманауи адамның мәселелері, уайымы, сезімдері жатыр.
Міне, дәл осы жерде менің сүйікті жазушым Альбер Камюдың 20-ғасырдың ортасында «философ болғың келсе, роман жаз» деген керемет сөзі есіме түсіп отыр.
Себебі философия осы көркем әдебиет формасына ауысып кеткен болатын, ал атақты Жан Поль Сартр, Альбер Камю сияқты
философ-экзистенциалисттер әдебиет бойынша Нобель премиясының лауреаттары болып қана қоймай, керемет философтар болған.
Альбер Камю (1913-1960) – француз прозаигі, философ, эссеші, публицист, экзистенциализмге жақын.
Тірі кезінде «Батыстың Намысы» деген жалпы атқа ие болған. 1957 жылғы Нобель премиясының әдебиет бойынша лауреаты.
Жан-Поль Шарль Эмар Сартр (1905-1980) – француз философы,атеистік экзистенциализм өкілі
(1952—1954 жылдар Сартр марксизмге бет бұрған, алайда, осыған дейін де өзін басқа көзқарастағы адам ретінде позициялаған),
жазушы, драматург және эссеші, педагог. 1964 жылғы Нобель премиясының әдебиет бойынша лауреаты, алайда премиядан бас тартқан.
Міне, осылайша көркем әдебиет туындысы - роман, повесть, әңгіме философиялық мәтін болып табылады және ол маған өте қызықты болып көрінді
Осыдан кейін барып қана фильм – аяқталған кинематографиялық туынды – осының барлығы философиялық мәтін дегенге келдім.
Бірақ, сіздер менен философияның не екенін сұрасаңыздар, барлығы білетін ақылға деген махаббат,
мүмкін ғылым, мүмкін ғылым да емес дегеннен басқа студенттерге беретін өз анықтамамды айтар едім.
Философия – әртүрлі зат туралы оның мағынасы жағынан ойластыру деп айтар едім.
Сондықтан, егер де сіз әр нәрсенің мағынасы: өмір сүру мағынасы, өлім мағынасы, тарих, қиналу, махаббат мағынасы жайлы
сұрасаңыз, оның барлығы философиялық сұрақтар болып табылады.
Осы жерде киноға деген ең қарапайым, ең тұңғиық көзқарасты көруге болады.
Фильм туралы сюжет деңгейінде айтуға болады:бұл туындыда бір нәрсе болып жатыр және бір оқиға айтылып жатыр.
Қаншалықты парадоксалды болса да, ең керемет нәрселер өте қарапайым және осыдан кейін барып:"Кино не туралы?",-деген сұрақ туындайды.
Яғни, біз көріп, айтып бере алатын оқиға емес. Айтпақшы, нағыз киноны қара сөзбен түсіндіріп жеткізу мүмкін емес.
Кез келген керемет туындыны алып қарасаңыз, сіз оны түсіндіре алмайсыз.
Алексей Герман айтып кеткендей: «нағыз киноны өлеңмен айтып беруге болады, алайда қара сөзбен жеткізу мүмкін емес».
Алексей Герман (1938-2013) – кеңес және ресейлік кинорежиссёр,сценарист, актёр және продюсер. Ресей Федерациясының халық әртісі (1994).
Көркем фильмдердің деректі фильмге жақын өзіндік ақ-қара түсіру өнерімен ерекшеленген.
Біз осыған әлі ораламыз. Біз қандай да бір фильмді көріп отырғанымызда пайда болатын философиялық сұрақ: бұл кино не туралы, оның мағынасы неде?
Мен бұл жерде барлығына айқын және ең оңай мысал келтіре аламын.
Сіздердің барлықтарыңыз Кен Кизидің романы бойынша түсірілген Милош Форманның «Пролетая над гнездом кукушки» киносын көрген боларсыздар.
Мен бұл фильмді өте қатты жақсы көремін, МакМерфиді Джек Николсон керемет ойнап шықты.
Бұл фильмнің тағы бір өзгешелігі – бұл фильм американдық киноакадемияның 90 жылдық тарихындағы негізгі позициялары
бойынша қатарынан 5 премия алған үш фильмнің бірі болып табылады.
Егер туынды "үздік фильм", "үздік режиссер", "үздік сценарий", "үздік актер және актриса" бойынша "Оскар" марапатын алса, ол кино үшін ең жоғарғы жетістік болып табылады.
1975 жыл болса да,"Пролетая над гнездом кукушки" фильмінің осы марапаттардың барлығы бар.
Енді ол фильм психиатрлық аурухана және онда ешбір шарттармен келіспейтін бұзақы МакМерфи келіп түсетіні туралы айтуға болады.
Осыны айта отырып және ең қарапайым философиялық «бұл картина не туралы және оның мәнісі неде?» деген сұрақ қоятын болсақ, онда барлығы анық көрініп тұр.
Туындының бостандық жайлы екені және басты кейіпкері Николсон ойнайтын МакМерфи осы психиатрлық аурухананың тұрғындарын бостандықпен жұқтырғысы келетінінде.
Бұл жерде Форман психиатрлық аурухананы өмір метафорасы ретінде көрсетеді. Адамдардың барлығы өз еркімен белгілі ережелерді ұстанады және рөлдерді ойнайды.
Осының барлығын Николсон бұзғысы келеді.
Ол жерде керемет бір эпизод бар. Рэчет медбикенің теледидардан бейсбол қарауға рұқсат бермеген кезінде, Николсон өшіп тұрған теледидарға қарап,
қара экраннан ойынның болып жатқанын елестеді және пікірін айта бастайды.Осы уақытта науқастармен өзінің "жанкүйерлік" күйімен бөліседі.
Бұл таңғаларлық, 75-інші жыл болса да, сыртқы еркіндік мүмкін емес жағдайда адам виртуалды түрде ләззат алып, шаттыққа бөленгені және ішкі күйде өзін еркін сезінгені қазіргі таңда да өзекті.
Ары қарай өте қиын және өте қызықты сәттер басталады және менен «осы картина не туралы» деп сұраса, мен келесідей жауап берер едім және осыны кез келген фильмге қолдануға болады.
«Полёт над гнездом кукушки» – фильм-метафора. Адамдар рөлдерді ойнай отырып, өз еркімен белгілі бір ережелерді ұстанатын психиатрлық аурухана – өмір метафорасы.
Джек Николсонның басты кейіпкері – Рэндл Патрик Макмерфи – адамның тұлға ретіндегі ішкі еркіндігінің метафорасы.
Егер де кино не екені туралы айтатын болсақ, онда кино тарихын қалдыра тұру керек. Кино басынан аяғына дейін таза көркем өнері.
Ол не деген сөз және оның артында не бар? Ол дегеніміз, егер сіз кез келген өнер түрін алатын болсаңыз,
мысалға, көркем сурет, сәулет өнері немесе әдебиет, онда осылардың барлығы өнер ретінде пайда болғанға дейін қарастырсақ,
бұл түрлерде эстетикалық нәрсе болмаған кезең болған.
Мысалы, театрды алып қарайық, салт ретінде болған грек театры болған, ал Шекспирден бастап театр өнер ретінде санала бастаған, яғни шекспирлік театр деген сөз.
Көркем әдебиетті алсақ, ол ағылшын тілінен «fiction» сөзін аударғанда – ойдан құралған деген мағына береді
және осы ойдан құралғандар утопиялық романнан басталады, ол Қайта өркендеу дәуірі кезеңі.
Оған дейін әдебиет болды, алайда, ол көркем әдебиет болмады, ол ойдан құралған болмады, ол тек шежіре, сипаттама ретінде болды,
сәулет өнері готиканың пайда болуымен, одан кейін барокко пайда болғанда, сәулет өнерінің эстетикалық және көркемдік жағы пайда болды.
Оған дейін тек діни ғимараттар ғана болды. Не үшін мен бұл туралы егжей-тегжейлі айтып жатырмын десеңіз, өйткені киноға ол қатысты емес, тек қана 19 ғасырдың басында фотографияға,
ал 20 ғасырдың соңында тарихты түсіре отырып, оны айтып беру мүмкіндігі пайда болғаннан кейін кинематография ұғымы пайда болды.
Ол басынан аяғына дейін қиял, фикция болып шықты.
Люмьер ағайындыларының атақты пойызының келгенін еске түсірейікші, киноның бастамасы болып табылатын 1895 жылдың 28 желтоқсаны,
ол кезде Капуцинов бульварындағы Гранд кафеде ең алғашқы сеанс болған және сол уақыт киноның туған күні болып саналады.
Кинематографқа 100 жылдан кішкене ғана асты, алайда пойыздың келгенін көрген көрермендер оны шын екен деп ойлап орындарынан тұра қашқан болатын.
Бірақ ол - ақ экрандағы қиял, елес болған.
Міне, киноның көркем сурет, әдебиет немесе сәулет өнері сияқты ешқандай алғышарттары жоқ, ол басынан аяғына дейін ойдан құралған,
қандай-да бір ойдың немесе оқиғаның көркем көрсетілімі болып табылады.
ОЙЫН КИНОСЫ – БҰЛ ТАЗА ӨНЕР, ҚИЯЛ. ОЛ - РЕЖИССЕР ОЙЫНЫҢ КӨРКЕМ ЖАҒЫ.