ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ БІЛІМ БЕРУ ҰЛТТЫҚ ПЛАТФОРМАСЫ ҰСЫНАДЫ
ОЛЕГ БОРЕЦКИЙ - КИНОСЫНШЫ
ФИЛОСОФИЯ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ АЛМАТЫ КИНОКЛУБЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Кино мөрленген уақыт ретінде
Киноның не екені жайлы анықтамалар саны көп шығар. Кино - өміріміздің екінші шындығы.
Бір қызығы көптеген адамдар үшін кино бірінші шындыққа айналып жатады. Психологтар мұндай құбылысты "пигмолионизм" деп атайды.
Оған қоса, адам бұл жағдайға тап болған кезде, фильмдегі мінсіз кейіпкерге ғашық болып қалады және шынайы өмірде өз жеке өмірлерін құра алмайды.
Олар сол киноның кеңістігінде өмір сүреді және сондағы кейіпкерлерге ұқсағысы келеді. Яғни, адам кейіпкердің іс-әрекеттерін қайталайды.
Осы кезде мынадай сұрақ туындайды: «Сонда, адамның өз шынайы өмірі қайда, әлде ол экранда сол кейіпкерлердің рөлдерін сомдап тұр ма?»
ПИГМАЛИОНИЗМ – фетишизмнің бір түрі.
Бұл ұғымды киноға қатыстыра алатын болсақ, адамның кино және оның кейіпкерлерінің кеңістігінде өмір сүріп бастауы деп айта аламыз. Фильм мұндай көрерменді өзіне баурап алады.
Бұл жағдайда адамның мінсіз кейіпкерге махаббаты пайда болумен қатар, оның сол кейіпкерге ұқсауға деген құштарлығы пайда болады.
Жан Ренуар қысқа да нұсқа етіп өз ойын былай жеткізді: «Өмір –бұл кино» немесе керісінше де айтуға болады «Кино-бұл өмір», демек киноны түсіну үшін, әуелі өмірді түсіну керек.
Осы жерде тағы бір жаңа философиялық пласт пайда болады.
Себебі, қанша жаста болсақ та, мейлі жиырма болсын, мейлі жиырманың үшеуі болсын, өмірді түсініп жатамыз, данышпандығымыз бар,
нағыз нәрсені жасанды нәрседен, маңыздыны маңызды еместен ажырату қолымыздан келеді дей аламыз. Біздің өміріміз – мектеп деп айтсақ, қателеспейміз.
Кино бізге бір элементімен болсын, бір сөйлемімен болсын, өмірлік құндылықтар жайлы ой қозғауға мүмкіндік береді.
Алайда, менің пікірімше кинематограф аясындағы нақты, әрі тура анықтаманы «кино – бұл мөрленген уақыт» деп Андрей Тарковский ұсынған.
«Нақты формалары мен көріністері бойынша мөрленген уақыт мен үшін кино және кино өнерінің басты идеясы болып келеді.
Бұл идея маған киноның пайдаланылмаған мүмкіндіктері және жарқын болашағы жайлы ойлануыма мүмкіндік береді». Андрей Тарковский
Әңгіме кез-келген фильмнің таспаға жазылып, белгілі бір уақытты бізге көрсетуінде емес.
Мөрленген уақыттың созылыңқы уақыттан айырмашылығы бар, осылайша киноның сериалдан айырмашылығы бізге көрінеді.
Біз бір жарым-екі сағаттық фильм көріп жатқан кезімізде, сол фильмге толықтай кіріп кетеміз, сериал көргенде біз мұндай мүмкіндікке ие бола алмаймыз,
себебі қазіргі таңда сериалдар әдебиеттің орнын басып алды, біз бір сериядан екінші серияға өтеміз, осылайша 10-20-30 күн, 1, 2, 3 маусымдарға, мүмкін жылдарға созылады.
Бірақ біз кино және оның сериалдардан айырмашылығы жайлы емес, киноның мөрленген уақыт екендігі жайлы айтып жатырмыз.
КИНО – БҰЛ МӨРЛЕНГЕН УАҚЫТ. ФИЛЬМ КӨРГЕН КЕЗІМІЗДЕ, ҚЫСҚА УАҚЫТҚА КІРІСТІРІЛГЕН БІРНЕШЕ-АҚ САҒАТҚА СОЗЫЛАТЫН ОҚИҒАҒА КІРІГІП КЕТЕМІЗ.
СЕРИАЛДАР – БҰЛ СОЗЫЛЫҢҚЫ УАҚЫТ.
КӨРЕРМЕН ЖАЙ ҒАНА СЕРИЯДАН СЕРИЯҒА ЖАЛҒАСАТЫН ОҚИҒАЛАР ЖЕЛІСІН БАҚЫЛАЙДЫ ЖӘНЕ БҰЛ БІРНЕШЕ ЖЫЛҒА СОЗЫЛУЫ МҮМКІН.
Міне осы жерде «Уақытты мөрлеудің табиғаты неде?»деген мынадай қызық сұрақ туындайды.
Уақытты екі түрлі әдістермен мөрлеуге болады. Бірінші әдіс – синхронды әдіс.
Синхронды әдіспен кез-келгеніміз бейне жасай аламыз, яғни белгілі бір жақындарымызға, достарымызға немесе табиғатқа қатысты
эпизодты телефон немесе айфон, камераны қосу және өшіру арқылы түсіріп,
2, 3, 4, 10 минут та бір сюжет жасауға болады. Осылайша көп еңбекті талап етпейтін іс-қимыл арқылы өз досыңыз жайлы 10 минуттық видео жасай аласыз.
СИНХРОНИЯ (от гр. syn – бірге и chronos– уақыт) кинематографта – бұл фильмнің жапсырмалаусыз, қазіргі уақыт режимімен жасалу әдісі .
Монтажсыз, яғни камера қосылып, фильмді көрсететін нақты уақыт фильмнің ұзақтығына айналған фильм бар ма екен деген сұрақ туындайды.
Иә, мұның ережеден тыс болуына қарамастан, мұндай фильмдер бар.Мен мұнда Герц Франктың «На 10 минут старше» атты керемет қысқа фильмін есіме түсіре аламын.
Режиссер Герц Франктың «СТАРШЕ НА 10 МИНУТ» деректі фильмі. Риж киностудиясы, 1978 год. Латвияның мәдениеттік канонына енгізілген.
Ол жай ғана музыка қосты, алайда бұл тамаша кино, себебі сіз ол жерде балалардың уайымын-қайғысын,
ол жерде не болып жатқанын, олардың бойын қалай қорқыныш жаулап алғанын, қалайша қорқынышты жағдайдың бастан кешіріліп жатқанын,
біреудің жылағанын, басқа біреудің жақсылыққа қуанып күлімсіреп тұрғанын көре аласыз.
Түсініп тұрсыз ба 10 минут және фильмнің «На 10 минут старше» керемет аталуы балалардың үлкейгенін, жауыздықтың жақсылықтан жеңілгенін көріп,
әдемілікпен,жеңіспен қауышып, сол уақыт аралығында жан дүниелерінің көркейгенін өте жақсы сипаттайды.
"На 10 минут старше" фильмі монтажсыз 10 минут бойы жүреді.
Алдыңғы мысалдармен қатар Александр Сокуровтың «Русский ковчег» картинасын келтіргім келіп тұр.
«РУССКИЙ КОВЧЕГ» — режиссёр Александр Сокуровтың фильмі.2001 жылдың 23 желтоқсанында Қысқы сарайда 1 сағат 27 минут ішінде бір түсіріліммен, яғни камераны тоқтатпай және
бірде-бір монтаждық жапсырмасыз түсірілген. Монтаждауды пайдаланбай түсірілген бірінші толықметражды көркем фильм.
Бұл фильмде новаторлық фильм тілі арқылы Қысқы сарайдың тарихы (Эрмитаж) көрсетіледі. Әлемдік премьера Канн кинофестивалінің байқау бағдарламасында өтті.
Онда кинотаспа сыйлықсыз қалды. Ресейде фильм тек 2 экранға шықты, бірақ американдық прокатта хитқа айналды.
Русский ковчег, реж. Александр Сокуров, 2002 Бұл картина Эрмитаж жайлы. Бұл картина оператор үшін өте ауыр
болған еңбектің және 20-30 килограмды құрайтын керемет техниканың қолданылу нәтижесі.
Елестетіңіз, Эрмитаждың кіреберісіне күйме келеді, камера оны түсіре бастайды және оператор осы фильмнің кейіпкерімен ілесіп жүреді, бөлмеден бөлмеге өтеді.
Бұл түсірілім сағат жарымға созылады, ол тоқтамайды, бір жоспармен жүреді.
Сіз бұған дайындалудың қаншалықты қиын екенін елестете аласыз ба?
Камера кейіпкердің артынан жүреді, есік ашылады, ал ол жерде жай іс-қимыл емес, диалогтар айтылып, қойылымдар қойылып жатыр.
Біреу дайын болмаса, камераның тоқтатып, бәрін қайтадан бастауға тура келеді.
Бір жоспармен, монтажсыз түсіру үшін апталап, айлап дайындалғанның арқасында үрдістің жатталып қалғаны
соншалықты, шынымды айтсам, онда қанша дубльдің болғаны есімде жоқ.
Камера қосылды, ол бір жарым сағат түсіреді және біз «Русский ковчег» фильміне ие болдық.
Енді тағы да айтамын, бұл ережеден тыс жағдай, өйткені мұнда біз киноның табиғаты мен фильмнің табиғатында мөрленген уақытты
орнатуда монтаждың рөлі басым екендігі жайлы маңызды ойға келеміз.
Кинематограф теоретигі Лев Кулешов монтаж жайлы 1917 жылы былай жазыпты:
«Картина жасау үшін режиссер белгілі бір тәртіппен орналаспаған, бір-бірімен байланысы жоқ дербес бөліктерді бір бүтін етіп жинақтап,
жеке сәттерді ең тиімді,тұтас және ырғақты кезектілікте, баланың шашыраңқы орналасқан әріптік текшелерден сөз немесе фраза құрайтыны сияқты салғастыру керек».
Шын мәнінде, кез келген фильмде сізге басты кейіпкердің басынан өткергенін немесе жарты ғасырды қамтитын тарихтағы кейбір оқиғаларды көрсете алады.
Біз кейіпкердің дүниеге келуін, оның балалық шағын, оның өміріндегі біраз өзгерістерді, тағы басқа оқиғаларды көрсетеміз.
Алайда оған дейін сценарийден маңызды сәттерді таңдап, органикалық тұтастық етіп еңгіземіз.
Күрделі философиялық тілмен жеткізсек, "кино – диахронияның, яғни әр түрлі уақытта болып жатқан оқиғалардың органикалық тұтастыққа енуі",
біз оны шеберлікпен жасайтынымыз сонша, 2 сағат ішінде кейіпкердің 50 жылдық тарихын айтып бере аламыз.
ДИАХРОНИЯ (гр. diа — арқылы, және chrоnos — уақыт). Әр түрлі сәттерде болып өтетін оқиғалар.
Кез келген жақсы фильмді алып қараңыздар, мысалы «Крестный отец».
Үш бөлімінің кез-келген эпизодын алып қарасаңыз,
туынды мафия емес, отбасы жайлы.
Марио Пьюзоның "Крестный отец" шығармасының әдеби негізін оқысаңыз, өте қарапайым шығарма екенін байқайсыз.
Ол шығарманың қаншалықты әдеби шығарма болып есептелетінін білмеймін.
Алайда Коппола, Марлон Брандоны қатыстырып, фильмдегі монологды ерекше әсерлі етіп, тамаша туынды жасайды.
Крестный отец, реж. Фрэнсис Форд Коппола, 1972
«Однажды в Америке» фильмін алып қарайық. Бұл фильм лақап аты "Лапша" болып табылатын басты кейіпкердің балалық шағы жайлы.Ол кейіпкерді Роберт де Ниро ойнайды.
Бұл әңгімелерде, кейіпкердің өмір сүретін жері, ондағы өмірдің қалай өтіп жатқаны, оның махаббатына және басқа кейіпкерлерге не болатыны жайлы көрсетілген.
Бірақ Серджио Лионның бұл картинасы 4 сағатқа созылады. Бірақ бізге бұл фильмде диахронияны органикалық бүтіндікке енгізу арқылы өмір баяндалған.
Монтаждың кинодағы функциясы қандай? Монтаж жоспарды өзгертеді, сарапшылардың айтуынша, өлшемі бойынша жоспар, жалпы, орташа және қашық жоспар болып бөлінеді.
Бұл 3 негізгі жоспар, бірақ американдық жіктеу әлдеқайда қиын, онда, қателеспесем, 9 жоспар бар.
Бірақ біз не істейміз, біз сізді жалпы жоспарда көрсетеміз, сосын мен сізді жақындатып түсіремін және оны монтаждаймын.
Иә, мен жоспарларды өзгерте аламын, мысалы, қажет емес нәрселерді алып тастаймын.Бұл көп жағдайда назар аудартады, себебі фильмде барлық нәрсе
желімдеу деп аталатын нәрсеге байланысты, сіз осы 2 жоспарды қалай жапсырмалайсыз, қалай монтаждайсыз деген заттарға тәуелді.
ЖОСПАР – экранда ұсынылған кинематографиялық кеңістіктің шартты бөлу жүйесі. Жоспарлар мөлшері, орналасуы, мағынасы бойынша өзгереді.
Кулешов эффекті деп аталатын классикалық принцип бар.
Ол бір актердің, яғни Мажухинннің, бір жоспарын алып басқа жоспарларға жалғауға тырысты,
соның нәтижесінде, фильмде ол бір жағдайда бала табытының жанында, екінші жағдайда тамақты көреміз.
Сіз сол кезде ғажайып орын алды ма деп ойлап қалуыңыз мүмін.
Мұнда актер тамаққа қарайды және біз мұнда оның тамақ ішкісі келіп жатқанын, қарны аш екенін көреміз, ал табытта жатқан балаға
қараған кезде, мүлдем басқа эмоцияларды көреміз, осы кезде бұл бір сәт екенін түсінеміз.
КУЛЕШОВ ЭФФЕКТІ – екі жақын орналасқан кадрларды монтаждау барысында пайда болатын жаңа мағына.
Американдық кинорежиссер Альфред Хичкок «Кулешов эффекті» жайлы былай дейді: «Бұл – идея құрудың нағыз өнері».
Монтаж – бұл жапсырмалау,жоспарға өзгерістер енгізу және тағы басқа, алайда кинода мынадай қызық нәрсе бар, кейіннен сіз оған мән бере бастайсыз деген ойдамын, ол ішкі монтаж.
ІШКІ МОНТАЖ - бір монтаждық кадрды құру принципі. Ол элементтерді біріктіруді қамтамасыз етеді,іс-әрекет бір жоспарда болғандықтан,қосымша желімдеуді
қажет етпейді.Ол «фокустың ауысуы», «панорама», «соққы», «шығу», «камералық қозғалыс» секілді кинооператордың бір кадрдық түсірілімі
барысында қолданылатын әдістерді құрайды. Ішкі монтаж әр-түрлі оқиғаларға толы, созылыңқы кадрларда қолданылады.
яғни, камера үрдісте, статикалық күйде тұрмайды. Қазір белгілі бір ара-қашықтықтан мені статикалық камера түсіріп жатыр,
мен операторды көріп тұрмын және ол маған қарап тұр, мұның бәрі белгілі бір ара-қашықтықта, өзгермейді.
Бұл камера кейіпкердің артынан жүрген кезде, «blow up» түсірілімі деп аталады.Яғни, ірі жоспардан, мысалы, жалпы жоспарға ауысады.
Сол кезде монтаж жасаудың қажеттілігі тумайды, бір жоспармен 10-15 минут аралығында басынан аяғына дейін түсіруге болады.
Көріп тұрғаныңыздай, бұл синхронияға тартылу.Бұл жерде үш жыл қатарынан "Оскар" алып жатқан керемет оператор Эммануэль Любецкиді айта кетейік.
ЭММАНУЭЛЬ ЛЮБЕЦКИ (1964) – мексикалық және американдық кинооператор, режиссёр және продюсер.Ол көптеген марапаттарды иемденген, соның ішінде «Гравитация»(2013) технотриллері,
«Бердмен» (2014) трагикомедиясы, «Выживший» (2014) драммасындағы жақсы операторлық жұмысы үшін сәйкесінше үш рет Оскармен марапатталды.
Тарихта қатарынан үш рет Оскармен марапатталған бірінші оператор болып есептеледі.
Оның «Бердман» картинасын көріңіздер. Көрермен ештеңе байқамағанда, мен оны жоғарғы шеберлік деп есептеймін.
Камера басты рөлдегі кейіпкердің артынан жүреді және ол өте қызықты картина болып көрінеді.
Оны арнайы қараған кезде байқайсыздар. "Кешіріңіздер, бұл жердегі монтаж қайда?"–дейсіздер.
Бұл жерде 10, 15, 12 минут қатарынан монтаждық жапсырмалауды кездестірмейсіз, бір қызығы: бұл уақыт аралығында ешқандай зеріктіретін бірыңғайлылыққа кезікпейсіз.
Себебі оны Эммануэль Любецки жасап жатыр.Сол жылдары ұсынылған басқа операторлардың ол туралы пікірін білемін.
90 жылдың ішінде Любецкидің қатарынан 3 жыл Оскармен марапатталуы - бірегей жағдай.
Басқа операторлар Любецкийдің номинацияда болмағанын анықтаған жылдарда, олар «Бұл жылы Эммануэль Любецки жоқ» деп жеңілдеп қалатын,
яғни, Любецкийдің номинацияға ұсынылуы, олар үшін Оскар алу мүмкіндігінің жоқтың қасы екендігін білдірді.
Дегенмен, әрине, көптеген басқа мысалдар бар, біз әлі де бұл операторлық өнер туралы айтатын боламыз.
КИНО – бұл бірінші кезекте режиссер және қоюшы-оператор бірлесіп жасайтын визуалды қатар.
Бұл мамандықтағы адамдар фильм жұмысындағы үлкен рөлді атқарады, бірақ олар әрқашан режиссерлер мен актерлердің көлеңкесінде болады,
және олардың бар екендігін басқалар «Оскар» және басқа да беделді киномарапаттарда ғана есіне түсіреді.
Бір жағынан, режиссер жасаған дүниеге монтажер жауапты. Монтажер картинаға темпоырғақ қалыптастырады, себебі монтаж ырғақ беруші қызмет ретінде қарастырылады.
Осылайша жылдам-жылдам бейнебаянның монтажы жүреді, кейіннен баяулайды.
Бұл маңызды, себебі монтажердің қызметі белгілі, ол монтаждауды режиссердің айтқанымен орындайды.
Бізде бірінші орында режиссер, сценарий, актерлер және музыка т.б., содан кейін ғана монтаж ескеріледі.
Ал сіз американдық киноакадемияның тарихына көз жүгіртіңізші, ең жақсы фильмдерге монтажерлардың марапатталғанын жиі кездестіресіз.
Не үшін? Академияның бағалауынша ең жақсы фильм назарыңызды аударатын, ұйқыны шақырмайтын фильм.
Монтажер сіздің попкорныңыз жайлы ұмытуыңызды қарастырып, "жарайды, не болатыны белгілі, ұялы телефонымды қарап қояйын" деген жағдайдан аулақ етуге тырысады.
Ол сіздің назарыңызды ұстап тұрады, қызығушылық тудыртады. Әрине, бұл сценарийдің құрамындағы нәрсе, алайда мұны жүзеге асырып жатқан монтажер.
Біздің, сіздердің, соның ішінде менің басты мәселем - кейбір фильмдердің ұнамауы оларды өзіміздің "фильміміз" деп санамауымызда.
Мұнда тұрған ештеңе жоқ, бұл жай ғана көрерменге фильм ырғағының сәйкес келмеуімен түсіндіріледі.
Ырғақтың міндетті түрде бейнебаяндағыдай, экшн фильмдердегідей болуы шарт емес, мүмкін фильм тыныштықты, терең ойды талап ететін авторлық фильм шығар.
Дегенмен, фильмдердегі темпоырғақты қалыптастыратын адам –монтажер.
ЫРҒАҚТЫ БАСҚАРУ– монтаж режиссерінің маңызды құралы.
Ырғақ – бұл түрлі бөліктерді қажетіне қарай мағынасы, баптаулары, ішкі мазмұны бойынша біріктіру арқылы аудиовизуалды ағынды басқаруға мүмкіндік беретін механизм.
Осы жерде мен бес жыл бұрын 13-ші жылы шыққан бірегей тамаша фильмді еске түсіре аламын.
Ол «Whiplash» немесе «Одержимость» деп аталады. «ОДЕРЖИМОСТЬ» - WHIPLASH (2014) американдық режиссер Дэмьен Шазеллдың музыкалық психологиялық драммасы.
Фильм атауы Хэнк Левидің аспаптық пьессасы атауымен аталған.Сыншылар фильм барысында орынды емес унисон, кейбір жерлерден ырғаққа сәйкес келмеушіліктерді байқап отырды.
Том Кросс ең жақсы монтаж үшін BAFTA марапаттауында «Оскар», Лондондық киносыншылар үйірмесінде «Независимый дух» марапаттарын алды.
Мен «whiplash» сөзінің философиялық көзқарас бойынша фильм мағынасына сәйкес, және оның тікелей аудармасы «қаңғыбастық» екен деп айтпаймын.
Бұл фильм басты кейіпкері мақсатына жету үшін жеке өмірінен, қызынан айырылған дабылшы жайында.
Егер бұл фильмді көрмесеңіздер, көріңіздер деп кеңес беруші едім. Бұл фильм екінші жоспардағы рөл үшін екі рет Оскар алды, бастысы, ол монтажы үшін Оскарды иемденді.
Бір қызықты факт: бұл картинаның монтажы джаздың музыкалық ырғағында жасалған. Яғни, темпоырғақ - бұл музыка ұғымы.
Кино, көп жағдайда, белгілі бір жаңа нәрсені жасамайды, ол музыкадан, кескіндемеден, образдықтан құралады, және өмір бойы әдебиетпен күресуге тырысады.
Себебі, мен кітап фильмнен қызығырақ дейтіндердің қатарынанмын және фильм кітаптан қызығырақ болған мысалдар өте аз.
Бірақ, жалпы, бүгін адамдардың кітапты аз оқитын уақытында, фильм кітаптың орнын басып жатыр деп айтсақ, қателеспейміз.
Мысалы, «Гарри Поттер» немесе «Властелин колец» фильмдерін көріңіз, кітаптарын оқыңыз.
Бірақ әңгіме бұл емес, мысалы «Whiplash» фильмінің соңғы бөлігінде, джаз музыкасы ойнап жатқан кезде, фильмнің кульминациялық сәті орын алады.
Міне монтаж қалай жасалады! Бұл керемет, сіз ол кезде попкорныңызды да жей алмайсыз, ұялы телефоныңызға да қарай алмайсыз, себебі ол сәт сізді қатты қызықтырып тұрады.
Міне осы монтаж болып табылады. Менің ойымша, жақсы фильмдерді жүзеге асыратын нәрсе - монтаж. Бірақ кейіннен, біз кино жайлы айтамыз, қызықты мысалдырды келтіріп, талқылаймыз.
Себебі біздің мақсатымыз - көрерменді кинодағы еленбей қалатын маңызды детальдарымен таныстыру және оларды фильмді бұрынғымен салыстырғанда басқаша көзбен қарауды үйрету.
РЕЖИССУРА, ОПЕРАТОРЛЫҚ ЖҰМЫС ЖӘНЕ МОНТАЖ КИНОДА ӘР КЕЗ БІРЕГЕЙ ТЕМПОЫРҒАҚҚА БАҒЫНҒАН САЙЫН УАҚЫТТЫ МӨРЛЕЙТІН БІРЫҢҒАЙ ОҚИҒА ЖАСАЛАДЫ.