ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ БІЛІМ БЕРУ ҰЛТТЫҚ ПЛАТФОРМАСЫ ҰСЫНАДЫ
ОЛЕГ БОРЕЦКИЙ - КИНОСЫНШЫ
ФИЛОСОФИЯ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ АЛМАТЫ КИНОКЛУБЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
АРТХАУС ЖӘНЕ МЕЙНСТРИМ: АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ НЕДЕ?
Біз киноның түрлерге бөлінуі туралы айтамыз. Ондай бөлінулер өте көп, бірақ ең күштісі – ең қарапайымы.
Біз кино және кино еместің бар екенін айтамыз. Және берілген шартта кино тілін біле және соны түсіне отырып, мынау кино емес деп айта аласыздар.
Сіз ол туындыны түсіресіз және оны қарауға уақыт бөлудің де қажеттілігі жоқ екенін түсінесіз, себебі ол дарынсыз жасалған. Сонымен, кино және кино емес туынды бар.
Бірақ, менің ойымша, киноны бөлудегі ең маңызды, жаһандық және қарапайым айырмашылық – біз «негізгі толқын» деп атайтын мейнстрим және артхаус бар.
Олардың қандай ерекшеліктері бар? Мейнстрим дегеніміз – көп уақыт жарнамаға жұмсалатын,
фильмнің бюджеті 100 000 000 және одан жоғары сомадан тұратын барлық блобастер фильмдер, ал артхаус – өнерге қатысы бар нәрсе.
Кейде мынадай да айырмашылық жасайды: жалпыға арналған кино және элитарлық кино.
Жалпыға арналған кино (блокбастер, мейнстрим) кинода «box office» немесе касса деп аталатын ұғымға бағытталған кино,
яғни, киноға шығарған шығындарды жабу, табыс табуға бағытталған кино, ал артхаус, авторлық кино немесе элитарлық кино мүлде басқаға бағытталады.
Бұл кинода message – жолдау деп аталатын нәрсенің дәл өзі. Киноның авторы және режиссері бар және олар бізге бір ой, үндеу, жеткізгісі келеді
және осы мағынадағы кинолар авторлық, элитарлық кино немесе артхаус болып табылады.
МЕЙНСТРИМ-КИНЕМАТОГРАФ (англ. mainstream — «негізгі ағым») – көрермендердің көп бөлігіне арналған кинодағы көбірек танымал формасы. Сипатты белгісі – ойын-сауықтылығы.
Мейнстримге көпшілікке арналған «дәмсіз» кинолардан бөлек режиссердің әлемі мен ойын жүзеге асыру үшін көп қаражат алған терең ойлы туындылар да жатады.
Мысалға, кейбір сыншылардың ойынша ұлы режиссерлардың қатарына кіретін американдық режиссер Мартин Скорсезенің фильмдері көпшілік көрерменге ұнап жатады.
АРТХАУС (англ. Art house, тура мағынада «өнер үйі») Артхаус – жалпы аудиторияға арналмаған фильмдердің кинопрокаттық текшесі.Артхаус – эксперименталды жанр.
Баяндау көбіне әлеуметтік шынайылық стилінде кейіпкерлердің өмір сүрулеріне немесе тікелей қамдарына пайымдау акцентімен жүргізіледі.
Артхаустың көбіне авторлық қолтаңбасы болады, спецэффектілерден аулақ болады және
ерекше кинотілге бағытталған. Кинофестивальдер көбіне артхаустың көптеген бөліктерін қосады.
Соңғы 20 жылдың ішінде өте қызықты жағдайлар орын алды және көптеген фильмдердің мысалында киноның көпшілікке арналған және элитарлыққа бөлінуін көру қиын.
Киноның жалпы тарихын 2 кезеңге бөлуге болады дейді: 94-ке дейін және 94-тен кейін. 94 жыл дегеніміз не?
Бұл Квентин Тарантиноның атақты «Криминальное чтиво», алайда фильмнің түпнұсқалық атауы «Pulp fiction» («Макулатура») фильмін барлығы көрген жыл. Фильм сценарий үшін Оскар сыйлығын алады.
Бұл кино өте қызық, сөйлейтін және оны тіл білмей немесе аудармасыз түсіну мүмкін емес.
Сонымен қатар, бұл китч, Тарантиноны кездейсоқ есуастардың Уолт Диснейі деп атамайды және ол оған ренжімейді де.
Алайда осы Уолт Дисней аталатын адам өзінің есуас кейіпкерлерін мүлтіксіздікке, виртуоздыққа және қандай-да бір эстетикаға жеткізе білді.
Берілген жағдайда «Криминалды оқу» немесе «Бульварлық оку» – постмодернизм болып табылады және осы жерде көпшілік көрерменге
және сценарийдің оқыс өзгерістеріне назар аударып отыратын талғампаз көрерменге қызық болатын жерлері бар.
«КРИМИНАЛЬНОЕ ЧТИВО» – Постмодернизмның белгішесі – тәжірибелерден қорықпайтын, ынтасы бар жас авторлар үшін жол ашылған кинематографтың жаңа дәуірі.
Постмодернизм туындысы ретінде фильм ойланудың көп деңгейлілігін, әрбір көрерменнің жеке талдауын шамалайды, осы дәуірдің ең сазды фильмі болып табылады.
Әркім фильмде көргісі келетін нәрсені көреді және табады. Сол үшін кейбіреулер үшін «Криминалдық оқу» - жай ғана қызықты фильм,
ал басқаларына – дәйексөздер жиынтығы, ал үшіншілер үшін – өнер туындысы.
Әрине, осының бәрі ертерек пайда болған. Оның барлығы әуелде әдебиетте Умберто Эконың «Раушан аты» детективі шыққан кезде пайда болды.
Ол детектив көпшілікке арналған жанрда жазылған және интеллектуалды тарихи туынды ретінде айтылған, ол туындының тіпті өз экранизация да болған.
Ал енді қызық жайтқа назар аударыңыз. Постмодернистік әдебиет пен кино 2 түрлі көрерменді біріктіреді, байланыстырады.
Қарапайым талғамы бар көпшілікті көрерменді және Англияда «жоғары шекелілерге арналған әдебиет» деп айтатын түсініктегі
талғамы бар талғампаз оқушыны, біздің жағдайда көрерменді байланыстырады. Яғни, интеллектуалды кино және ойын-сауық – entertainment ретіндегі кино.
Постмодернизм киносында соңғы 20 жылдың ішінде өте көп фильмдер бар, солардың ішінде «Мстители» да бар.
«Сумерки» фильмін алып қарасақ, ол - классикалық франшиза және блокбастер бола тұра, ішінде өте терең ойлар жатыр.Біз бұған әлі біздің серияларымызда тоқталып өтеміз.
Бірақ менің ойымша, 80 немесе 90%-ы біздің кинотеатрларда жүріп жатқан көпшілікке арналған киноларды қарап шыққан қызық сияқты.
КӨПШІЛІККЕ АРНАЛҒАН КИНО ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
Бұл экранда қиял, аңыздар және армандарды көрсететін туынды. Мысалға, ұлы американдық арманды алайық.
«Ешкім болмаған адам көп нәрсеге қол жеткізе алады» деген оймен көптеген фильмдер мен туындылар жасалған,
бұл фильмдерде бақытты аяқталудың болуы қажет, біз сол бақытты аяқталуды бірге өткереміз.
Фильм адамдарда бар армандар мен қиялдарға қызмет еткенде олар көпшіліктің игілігі болып саналады.
Көпшілікке арналған кинодағы немесе көпшілік мәдениеті ретіндегі киноға ең қарапайым бағыт – қарапайым көрерменнің санасына жүгіну.
Жалпылама кино қарапайым американдыққа, қазақстандыққа және ағылшынға - барлығына түсінікті.
Бергман, Тарковский және Антониони түсірген кинолар жалпы көрермендерге түсініксіз, олар «Мынау нені білдіреді, мына жері түсініксіз» деген сұрақтар қоя бастайды.
Ондай фильмдер жалпы көрерменге жабық, сол үшін жалпыға арналған кино барлығына түсінікті және жалпытүсініктілік критерийіне сәйкес болуы керек.
ЖАЛПЫЛАМА КИНОНЫҢ ЖАНРЛАРЫ
Киноларды жанрлармен байланыстырғанда кинематографқа өте қызық анықтама немесе амал бере аламыз.
Біз оны кинода жиі кездестіреміз.
Жалпылама кино – ол атақты жанрлар және ондай жанрлар өте көп, олар кейде өзгеріп отырады. Ең танымал жанрлардың бірі комедия екенін бәріміз білеміз.
Айтпақшы, 15 жыл бұрын Қазақстанда ұзақ жылдар бойы комедия болмаған,
алайда жас режиссерлар бұл нағыз алтын арқау екенін және көрерменнің көңілін көтере отырып бокс-офисті құрауға болатынын,әйтеуір, түсінді.
Комедиялық эмоциялар, күлкілі нәрселер әрдайым қызықтырады, комедия жанры әртүрлі түрлендірмесінде – лирикалық комедия, трагикомедия,
детектив жанры, action жанры немесе боевик әрдайым қызықтырады, ал бұрын фантастика, триллер, қорқынышты кино жанрлары деп атайтын.
Ал драма – ол өте гипержанр, оны бірқалыпты теңестіру қиын. Егер сіз жас режиссер болсаңыз және кино түсіре бастаған болсаңыз немесе кино түсіріп бастағыңыз келсе,
сізге жақсы рецепт бар- сіз кез келген сюжет, оқиға немесе туындыны алсаңыз болады, алайда қандай да бір атақты жанрды таңдап алсаңыз
және қысқа метрлі немесе толық метрлі туынды түсірсеңіз, сіздің туындыңыз табысқа кенеледі.
Атақты композитор Эндрю Ллойд Вебер және Тим Райс 22 және 26 жастарында қолдарына Библияны алып,
70-інші жылдардың басында атақты болған рок-музыка жанры заңдарымен ойнап шықты және «Иисус Христос – супержұлдыз» атты тамаша туынды пайда болды.
Артынан осы мюзиклдың экранизациясы орын алды деп музыка саласынан қарапайым мысал келтіре аламын.
Ал осы өлеңнің музыкасы және мәтіндері, меніңше, 72-73 жылдар болса да, әлі күнге дейін классика саналады.
Сол сияқты кез келген классикалық туындыны, мысалға, Шекспирдің «Гамлетін» ала отырып, қазіргі кезде рэп танымал болса,
«Гамлетті» рэп стилінде айтып шыға отырып табысқа кенелуге болады.
Сондықтан, осындай танымал жанрлар әдетте кинематорграфқа қызығушылық пен тартымдылық алып келеді.
КОММЕРЦИЯЛЫҚ ТАБЫСҚА БАҒЫТТЫЛЫҚ
Әрине, жалпылама мәдениет және жалпылама кино – әрдайым коммерциялық табысқа бағытталу, себебі әрқашан көрермен қандай жанрға, қандай оқиғаға баратынына есеп болады.
Сіздер көретін барлық блокбастерлер өздерінің орнын бірнеше есе жабады, ал егер 10 есе жапса, тіпті керемет.
Негізінде, классикалық мысал ретінде 97 жылы, 20 жыл бұрын қандай кино табысты (кассалық) болды – ол «Титаник», бюджеті 250 000 000-ға жуық.
Ол өз орнын 6 есе жапты – 1 500 000 000 жинады. Ол рекорд болды.
Содан кейін Джеймс Кэмерон өз рекордын өзі «Аватар» фильмімен жаңартты. Бұл дегеніміз толық индустрия.
Киноиндустрияны қиялдар фабрикасы деп бекерге айтпауы керек, себебі киноға шығындар өте көп кетеді және одан табыс алу өте қиын.
Бір өте қызықты мысал бар, мен оны жақсы көремін. Ол жастардың барлық уақыттағы рекордтарды жеңгені.
Мүмкін, сіздерге таныс «Блэр мыстаны: арғы дүниеден келген курстық жұмыс».
Оның тарихы өте қызық, мыстан туралы аңызды айтып беретін фильм жас студенттерге курстық жұмыс ретінде түсіруге берілген тапсырма болатын.
Олар Америкадағы ауылға барып, өз көзімен көргендерді түсіре бастаған, орманға бірнеше түсірілім жасаймыз деп кіріп кетіп жоғалып кеткен.
Оларды Құрама Штаттар аумағында тіпті инені тауып алуға мүмкіндік беретін НАСА ғарыштық жүйесі арқылы да таба алмаған.
Американдықтар үшін бұл шок болған. Неліктен? Өйткені, американдықтарда Америкада немесе әлемде жоғалып кету мүмкін емес деген мықты және қатты түсінік бар.
Себебі сені тауып алады, құтқарады және үйіңе жеткізіп салады, ал бұл жағдайда ештеңе жоқ.
Біраз жылдар өткеннен кейін басқа жас балалар осыдан ақша табуға болады деп ойлап «осы балалардан қалған таспаларды таптық»
деп интернетке, кампустарға студенттік жазбалар арқылы жалған ақпарат таратқан.
Негізінде, таспаларды олар өздері жасаған, камерамен иықтан қараңғыда ұқсас актерларды түсірген, камера қозғалып тұрған, алайда дұрыс ештеңе көрінбеген.
Олар таспаны түсіру және шығару үшін 20-25000$ құртқан, алайда олар қызығушылықты өршітіп, "сіздер осы таспада олармен не болғанын көре аласыз" деп жарнамалаған.
Бұл Америка және Англия елдерінің көрермендері үшін "мүмкін мен мыстанды көріп қаламын" деген үлкен азғыру болды.
Міне, осы жерде осы кинотуындының дүрлікпесіне қатысты басқа да сәттерді алып тастап отырмын,
тек мысал ретінде аз ақшаға түсірілген қорқынышты фильмнен керемет маркетинг жасай отырып, табысқа жеткендігі туралы айтпақпын.
Киноға кеткен күлкілі қаражат сомасы бір жарым сағаттық туынды өзін 3,5 мың есе ақтады, «Титаник» өзін 6 есе, «Аватар» да бірнеше есе ақтап шықты.
3,5 мың – осы ақшаны көбейтсеңіз, онда шығынға қарағанда аз емес ақша жатқанын көресіз.
Коммерциялық табыстылыққа бағыт деген осы, сондықтан неліктен әрдайым промоушен, жарнама бар және қандай да бір жолмен шығындарды ақтап шығу керек.
Айтпақшы, соңына қарай мынадай бір тұжырымдама: мысалға сіздер фильмге 10 000 000 құртып, одан 20 000 000 қаражат жинасаңыздар, онда ол фильм өзін өзі ақтады деген сөз емес.
Ал егер де сіз 30 000 000 табыс таба отырып, оның ішінде 10 киноға кетсе, 15 кинотеатрға берсеңіз, 15 өзіңізде қалса, онда сізде тағы 5 000 000 табыс көзі болады.
Міне, осылай санау керек, осылай ғана біз көретін жалпылама, коммерциялық кино саналады. Келесі серияда кездескенше!
АРТХАУС ЖӘНЕ МЕЙНСТРИМ, БЮДЖЕТ, КОНЦЕПЦИЯ ЖӘНЕ КӨРЕРМЕН
АУДИТОРИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ҚАРАМАСТАН ЗАМАНАУИ КИНЕМАТОГРАФТЫ БАЙЫТУДА.