ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ БІЛІМ БЕРУ ҰЛТТЫҚ ПЛАТФОРМАСЫ ҰСЫНАДЫ
ОЛЕГ БОРЕЦКИЙ - КИНОСЫНШЫ
ФИЛОСОФИЯ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ АЛМАТЫ КИНОКЛУБЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
БІЗ КИНОНЫ НЕ ҮШІН КӨРЕМІЗ?
Төртінші серия. Біз киноны не үшін көреміз? Сұрақтың ешқандай жаңалығы жоқ сияқты, алайда ол не үшін маңызды?
Өйткені, сіздер өз таныстарыңыз бен достарыңыздан оларға қандай фильм ұнағанын сұрайсыздар.
Мысалға, ол «Пила», 5 немесе 6 бөлімі деп жауап беруі мүмкін.
Содан соң сіз сене алар емеспін деуіңіз мүмкін. Ол өте нашар кино ғой, мен мысалға «Сандэнс» фестиваліндегі
интеллектуалды кино немесе Терренс Маликаның киносын көрдім деп айтуларыңыз мүмкін.
Мен Тарковскийдің фильмдеріне ерлі-зайыптылардың ойлары сәйкес келмегенінен айырылысқанын білемін.
себебі, әйелі кинодан шыққаннан кейін: «Білесің бе, мен ғарышқа ұшып кеткендей сезімде болдым» десе, күйеуі: «Нашар кино» деп жауап береді.
Мен бұл мысалдарды келтіріп отырғанымның себебі, қандай кино артхаус немесе «Пила» сияқты, фестивальдық және тағы басқа кино болмасын,
ең бастысы біздің ол киноны не мақсатпен көріп отырғанымызға байланысты. Кейбіреулер киноға қандай да бір эмоцияны бастан өткеру үшін келеді, ол жаңалық та емес.
Біз комедияға күлу үшін және демалу үшін барамыз. Қорқынышты киноларға да барамыз, кейбір адамдар қорқынышты киноларды жақсы көреді және психологтар оларды зерттей алады.
Бұл жерде барлығы оңай емес, менің ойымша, саспенс («шиеленіс») және қорқыныш («хоррор») бар фильмдер,
біздің қорқыныштарымызды объективтілейді және Аристотель айтып кеткен катарсис орын алады.
Көрдіңіздер ме, фильмнің бірдеңе жайлы уайымынан кейін біз өз қорқыныштарымыздан босап шыға келетінімізді осы жерде философия арқылы көруге болады.
Өйткені біз апокалипсис мәдениеті жайлы сөз қозғасақ, адамдардың басында ақыр заман жайлы ойлар ғана болады.
Біреулер үшін ақыр заман ол – жұмыссыздық, экологиялық катаклизм, мутация немесе вирус.
Біз оны күнде естиміз және кино біздің қорқыныштарымызды объектілейді және қандай да бір мағынада біздің ішкі қалпымызды біз қорқатын заттар мен уайымнан босатады және жеңілдетеді.
КИНО БІЗДІҢ ҚОРҚЫНЫШТАРЫМЫЗДЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА ОЛАРДАН БОСАУҒА КӨМЕКТЕСЕ ОТЫРЫП ОБЪЕКТІЛЕЙДІ.
Осының бәрі шамамен осылай, біреуге осындай кино эмоция алу үшін ұнаса, кейбіреулерге өз ойларын
және өмірге деген көзқарастары жайлы ойлануға мүмкіндік беретін интеллектуалды кинолар ұнайды.
Айырмашылық осыдан тұрады. Сосын ешқандай әмбебап критерийлар жоқ, алайда, бір нәрселерді жалпылау қажет болса, мен осындай 3 мезетті айтар едім.
Біріншісі, біз киноны сауық үшін көреміз – ол entertainment, ол біз айтатын поп-корндық кино.
Және сіз осы жерде Эйзенштейнді еске алсаңыз, ол «кино – аттракциондар шеруі» деп айтатын, ол біз айтып жүрген арнайы эффектілер.
Сергей Эйзенштейн (1898-1948) – кеңес үкіметі кезеңінің театр және кино режиссёрі. Эйзенштейн үшін фильм кадрлар «қиындысы» болатын.
Ол «аттракциондар монтажы» деп атайтын фильмді суреттер, объектілер және түсініктерді
алдымен жеке үзінділерге бөліп,артынша режиссерға қажетті ретпен жиналатын құрастыру әдісі.
Мақсат – көрерменге эмоционалды және интеллектуалды әсер ету үшін белгілі бір ритмикалық әсерге қол жеткізу болатын.
Бұл жерде де өте қызықты нәрселер көп. Адамды не қызықтырады, ол аузын ашып нені қарайды?
Бұзылулар. «Destroy» деп аталатын кинолар неліктен өте танымал?
Өйткені, ол үлкен экранда және аймакста болса, назар аудартады және адреналин шақырады.
Сонда да, қорқынышты фильмдер мен комедиялар да сол entertainment бағытына кіреді.
Біз жаңа монтаж туралы да айтып кеттік, киноны сауық ретінде жасайтын нәрсе – ол эмоциялар монтажы.
Егер өміріміз эмоционалды түрде қарқынды болмаса, кинода біз эмоционалдық дүмпу аламыз.
Көбіне ол наша сияқты, адамда сол эмоционалдық дүмпуді алу үшін келеді,
себебі, менің ойымша, осындай көріністік кино – ол көрермен кинотеатрда алатын эмоциялар монтажы.
ЖАЛПЫЛАМА КИНО – КӨРЕРМЕНГЕ КҮНДЕЛІКТІ ӨМІРДЕ ЖЕТІСПЕЙТІН ЭМОЦИЯЛАР МОНТАЖЫ, САУЫҚ-САЙРАН.
Мен ондай киноға қарсы емеспін және ондай кино қажет деп ойлаймын, себебі, оны мойындамау қисынсыз және адамдарға кейде жай ғана миын өшіріп тастап демалу керек.
Менің досым және біздің университеттің түлегі Ермек Тұрсыновтың айтуынша, «миыңды өшіріп тастап көретін фильмдер болады, мысалға «Трансформеры»,
ал кейбір кинолар бар, керісінше миыңды қосып отыру керек».
Негізінде, осының барлығы осындай жолмен құралады және мен үшін екінші мезет қызығырақ болып тұр – кино тек қана сауық емес, ол таным. Ол - қоршаған әлемді тану.
Біз осында отырып Австралияға немесе Оңтүстік Америкаға мүмкін бара алмайтын шығармыз,
алайда, біз сол жердің табиғатын, адамдарын, сол жердің мәдениетін бізге таныстыратын фильмдерді көре аламыз.
Ондай фильмдер арқылы тіптен ғарышқа да кіре аламыз. Ол да таным және өте керемет ғылыми-танымал, деректі фильмдер.
Мысалға, Кристофер Ноланның «Интерстеллар» туындысының кеңесшісі болған Кип Торн.
Менің ойымша, ғылыми фантастика жанрындағы өте философиялық туынды.
Интерстеллар, реж. Кристофер Нолан, 2014
Және осы таным туралы айтатын болсақ, маған деректі фильмдер жақынырақ.
Өз кезегімде мен деректі фильмдер жанрында - неміс режиссері Вернер Херцогтың фильмдары бойынша тәжірибе жинақтадым.
Бұл режиссер ойын ойнайтын кино мен деректі киноны қатар алып жүре алатын таңғаларлық мысал.
Мен бұлай әдейі айтып отырмын, себебі біздің журналистер және кәсіби мамандар қателеседі – олар көркем кино және деректі кино деп бөледі.
Деректі кино – ол да көркем кино, себебі деректі фильмді көркем фильм етіп жасайтын онда да музыка, онда да арнайы бейнелеу құралдары бар.
Нақтырақ, дұрысырақ айтатын болсақ, актерлар ойнайтын ойын киносы бар және деректі кино бар, бірақ екеуі де көркем болып табылады.
Егер осылай деректі көркем кино туралы айтатын болсақ, онда ол Вернер Херцогтың туындылары.
Себебі, мен режиссермен бірге аттана отырып Калачакра мейрамын көремін және осы жерде буддизмді және осы мәдениетті түсінбеу мүмкін емес.
Ол кітаптардан оқығаннан гөрі күштірек, тереңірек, көрнекірек, алайда, әрине оқудың да өз тереңдігі бар.
Мен оның басқа бір туындысында Оңтүстік Американың бір нүктесіне, өзім жақсы көретін
және әр түрлі қырынан жақсы таныс (физикалық түрде де онда болғанмын) Бразилияға аттандым.
Алайда, мен Игуасу сарқырамасына қарағанымда, осы сарқырамамен оның бар екенін де білмедім.
Ниагара сарқырамасынан да асып түсетін әдемілігі мен тазалығына таң қала отырып алғаш рет Роланда Жоффенің «Миссия» туындысы арқылы танысқаным есіме түсті.
Дегенмен де, мен кино осы әлемді, мәдениеттерді, адамдар қарым-қатынасын танып білуге мүмкіндік беретіні жайлы айтып жатырмын.
Мүмкін, таң қаларлық, сирек кездесетін әлде өз өмірімізде мүлде кездеспейтін және біз ол жаққа жете алмайтын болуы да мүмкін.
КИНО – ҚОРШАҒАН ӘЛЕМДІ ТАНЫП БІЛУ.
Ақырында, үшіншісі, ол кино бізге көркемдік қабылдау мүмкіндігін береді және біз көркемдік-эстетикалық ләззат аламыз,
себебі кино кез келген өнер сияқты біздің сезімдерімізге және эмоциямызға әсер етеді.
Әрине бұл жерде үлкен айырмашылық бар, алайда көркем өнер мен музыка, әсіресе тірі музыка біздің сезімдерімізге қалай әсер етсе, кино көргенде де сондай әсер аламыз.
Басында, тіпті сөйлей алмай да қаламыз, бірақ біраз уақыттан кейін ми мен түйсік іске қосылып біз түсіне және рефлекс бере аламыз,
бірақ оның бәрі сезімге әсер етеді – біз осы ойдан құралған нәрсеге жылаймыз, таң қаламыз және ойланамыз.
Бұл жерде не болып жатыр? Біріншіден, киноның ең қарапайым заты – ол затты бейнелеуі немесе басқаша тілмен айтқанда вуайеризмнің жалпылама нұсқасы (астыртын қарау).
ВУАЙЕРИЗМ (от фр. voir «қарау») – адамдарға астыртын қарау ниеті, басқа адамға жасырын қарау.
Режиссердің, камераның көмегімен біз оның барлығын экраннан көреміз, біреудің жеке өмірін, құпиялары мен жұмбақтарына астыртын түрде қарап отырамыз, ал бұл адамның табиғатынан.
Адам астыртын қарайды. Мысалға, адам бір трагедияны көре тұра неліктен телефонын шығара салып, оны түсіруге кіріседі, ол жаман дерт деп не үшін айтады.
Ол да сол вуайеризм, адам қарайды, астыртын қарайды және осының бәрін жазып алғысы келеді немесе одан басқа да
мотивтер бар – әлеуметтік желілерге салу және басқа, бірақ дегенмен де ол вуайеризм болып табылады.
Бірақ ол бастысы емес, менің ойымша, біз көбінесе кино қарап отырған кезде, егер де фильм жақсы болса, кейіпкермен сәйкестендіру орын алады және содан кейін барып қана біз оған,
мамандығына және болып жатқан жағдайларына уайымдай бастаймыз. Неге біз көбіне жылаймыз әлде уайымдаймыз?
Себебі қандай-да бір жағдаймен біздің өз тәжірибемізбен қиылысады және біз оны басымыздан өткергіміз келеді және осы жерде өтемін аламыз.
Неліктен адамдар happy end жақсы көреді және одан ешқандай бас тартқысы келмейді,
себебі олар: «Менің өмірімде бақытты заттар онша көп емес, сол үшін мен бақытты аяқталатын тарихты көргім, естігім
және өзімнен өткергім келеді және солайша өз өмірімде жетпей жатқан нәрсенің өтемін алғым келеді» деп айтады.
Білесіздер ме, мен Үндістанда бірнеше рупийға киноға билет алу үшін қандарын өткізіп тұрған жас және орта жастағы адамдарды көрдім,
себебі оларға осы үнді кинолары қажет болды.Кеңес үкіметі кезеңінде, өте ұзақ жылдар бойы 2 сағат жүретін 2 сериялы фильмдер өте танымал болды.
Қазір біз мүлде үнді киносын білмейміз десек те болады.
Зита и Гита, реж. Рамеш Сиппи, 1972
Міне сіздер үшін қызықты әлеуметтік айғақ, мысалға, біз барлық жерді американдық кинолар басып алды деп айтамыз
расында да кинотеатрдағы кинолардың 86%-ы американдық кинолар және осыдан кейін әлемде барлығы
осы 86% американдық киноны көретін сияқты болып көрінеді, алайда статистиканың не айтқанын қараңыздар.
Әлемде шығып жатқан 10 фильмнің 1 ғана американдық. Бірақ американдықтар өз фильмдерінің промоушенын бақылауды және қамтамасыз етуді 70% дерлік үйреніп алды.
Ал әлемдегі әрбір 4-фильм, яғни, 10-ның ішіндегі 2,5 ол үнді фильмі, бірақ олар қытайлық фильмдер сияқты ішінара көруге арналған фильмдер,
және ол жерде мүлде әртүрлі, Голливуд сияқты оларда да Bollywood бар, ал Bollywood өзі әртүрлі болып бөлінеді.
Берілген жағдайда осындай белгілі: көрерменге қажет және кішкене болса да өмірін әрлендіретін сондай қиялдар, сондай аңыздардан тұратынын біз әлі де айтатын сызбалар бар.
КИНО – АҚИҚАТТЫ КӨРКЕМ ТҮРДЕ ҚАБЫЛДАУ.
БІЗ ЭСТЕТИКАЛЫҚ ЛӘЗЗАТ АЛАМЫЗ, СЕБЕБІ КИНО БІЗДІҢ ЭМОЦИЯ МЕН СЕЗІМДЕРІМІЗГЕ ӘСЕР ЕТЕДІ.
Сондай-ақ, осындай қызықты фактіні алыңыз: Мен өте көп сөйлей алатын едім,бұл жерде маған философия, менің негізгі білімім көмектеседі.
Егер Ницше бойынша, Фрейд бойынша фильмдерді қарайтын болсақ, онда көптеген идеялар бар,
онда Фрейд өте қызықты, (сонда да кинематограф өз жолының басында болды, шамасымен 915 жыл.)
Көбәнесе, театр туралы айтқан, бірақ кинотанушылардың, киносыншылардың көрсеткеніндей, Фрейд ойы кино үшін
керемет қызықты болды және, әсіресе, кейіпкердің өлімі орын алған сюжеттер бойынша.
Ал бұл жиі кейіпкердің өлімі боевик киноларда жиі кездеседі. Бұл - өте үлкен тақырып.
На последнем дыхании, Жан-Люк Годар, 1960
Өз уақытында француз режиссері Жан Люк Годар "На последнем дыхании" киносын түсірген,кейін Бельмондо "Профессионал" картинасында осы финалды қайталаған
ал Годар былай деді: "Тек Бельмондо қалай өлу керектігін біледі".
Сондықтан, маған мұндай иллюстрация өте маңызды болып көрінеді, мұнда, "Профессионалда", Эннио Морриконның әдемі музыкасы бар,
"На последнем дыхании" фильмі финалында да ол жасалады, бірақ ол артхаусты сурет, дегенмен ол да керемет.
Неліктен біз кейіпкердің өлімін көргенде бізге маңызды болады?
Фрейд 100 жыл бұрын кино, театр өзімізді кейіпкермен идентификациялай отырып, оны уайымдай, өзіміздің санасыз қорқыныштарымызды экран артында тастап кете отырып,
өлімді жалған түрде бастан өткере отырып тірі қалуымызға мүмкіндік береді деп айтып кеткен болатын.
Міне, осы жердегі "жалған" сөзі өте қызықты, яғни, «шынайы емес» түрде өлу және тірі болып қалу, сондықтан, қаншалықты трагикалық болып естілгенімен де, кино терапия болып та табылады.
Мен біздің серияларымызда қорқынышты кинолар туралы айтқанмын, ол біздің қорқыныштарымызды объектілейді,
біздің психикамызды сол жындардан және елестерден босатады, осы жерде де осы құбылыс орын алады.
КИНО – БҰЛ АРТ-ТЕРАПИЯ. КЕЙІПКЕРМЕН БІРГЕ ЭКСТРЕМАЛДЫ ЖАҒДАЙЛАРДЫ БІРГЕ БАСТАН ӨТКЕРЕ,
СОНЫҢ ІШІНДЕ ӨЛІМДІ ӨТКЕРУ ЖӘНЕ ТІРІ ҚАЛУ СЕЗІМДЕРІ АРҚЫЛЫ КӨРЕРМЕН ТҮЙСІКСІЗ ҚОРҚЫНЫШТАРДАН БОСАУЫНА МҮМКІНДІК АЛАДЫ.
НЕЛІКТЕН КӨРЕРМЕНДЕР ӘЛІ ДЕ КИНО КӨРЕДІ?
Сонымен қатар, мен үшін эстетикалық уайым мен интеллектуалды кино туралы айтқан кезде өте маңызды сияқты болып көрінеді.
Неліктен көрермендер әлі де кино көреді? Олар ақыл азығын іздейді, ойланғысы келеді, кернеулікпен ойлана отырып өз белсенділіктерін қосқысы келеді,
себебі ол өте жиі орын алмайды және бізді енжар деп айтады – біз попкорн аламыз, попкорнды жей отыра отырамыз және визуалды ақпаратты қабылдаймыз.
Біз енжармыз, өйткені барлығы біз үшін экранда жасалған, біз өз хэппиэндімізді алдық, біз бақыттымыз, жымидық та кеттік.
Бірақ, Тарковский немесе Андрей Звягинцевтің фильмдерінде хэппиэнд қағидатты түрде болуы мүмкін емес.
Біз Андрей Звягинцевпен мастер класс өткізгендегі кездесуде ол былай деп айтқан:
«Сіздер кинодағы хэппиэндтің барлығы – паллиатив, жасанды екенін түсінулеріңіз керек
себебі, егер сіздер бақытты аяқталу көрсеңіздер, оның кез келген киносын, мысалға, «Елена», «Нелюбовь» фильмдерін алып қарайық.
онда сіз үшін барлығы экранда шешіліп қойған, сіздер кинодан кейін еш өзгеріссіз шығуларыңыз мүмкін.
Ал егер сіздер неге осылай болды екен, қалайша осылай болып қала береді, бірдеңені өзгерту керек деп ойласаңыз,
онда сіз осы белсенділікті – «интербелсеңділік» деп аталатын көрерменнің белсенділігіне, киноға араласа бастайсыз».
Тарковскийдің фильмдері меңзей қараушы. Олар көрерменді бейтарап етпейді, ол көрерменнен күшті жұмысты талап етеді.
Мүмкін экранда ешнәрсе болмауы мүмкін, камера баяу жүреді, алайда осы табиғаттың өзі осы меңзей қараушылықта.
Блокбастерлер көріп үйреніп қалған көрермендер үшін ондай кинолар өте іш пыстырарлық болуы мүмкін, оған қоса Тарковскийдің фильмдерін үлкен экранда көре алмайсыздар.
Ал үйдегі теледидардан көре отырып ұйықтап қаласыздар, ол айғақ, себебі онда сіздерден белсенділікті қажет ететін темпоритм.
Осы жерде біз көрерменнің дайындығы жайлы, біреулерге музыка немесе кескіндеу өнері жоғары болса, кейбіреулеріне түк мағынасы жоқ нәрсе сияқты мағынада айтамыз.
Ал одан не болды? Галереяға келген бір келуші кісі Пабло Пикассоның кескіндері алғаш рет көрсетіліп жатқан кезде:
«Мен сіздердің суреттеріңізді түк түсінбедім, түсіндіріп беріңіздерші» деп айтқан екен.
Ол айтады: «Сіз мүмкін емес нәрсені сұрап отырсыз, қабылдаңыз, бұл сіздің ішкі тәжірибеңіздің қосылуын талап етеді, ал егер сіз осыған дайын болмасаңыз,
онда бір қабат төмен түсіңіз, ол жерле реалисттік көркем өнері бар – табиғат, натюрморт, сіз одан шексіз ләззат аласыз».
Басқа келуші «Сізге Пикассоның кескіндемелері қалай?» деген сұраққа: «Жарайды, бірақ кубиктері көп» деп айтқан екен.
Осылайша «кубизм» сөзі пайда болды, бірақ осы форманың артында, Пикассоның өз кескіндемелерін алып қарасақ та,
«Портрет Воллара» - үшкір формалы, айқын емес, алайда біз сырттай көре алмайтын ішкі жан дүниесі туралы айтып тұр.
Ал Малевчитің «Черный квадраты» туралы айтпай-ақ қойсақ та болады, себебі ол үшін кескіндеме
өнері жайлы толық мастер-класс өткізу қажеттілігі туады, ал біз мында кино туралы айтып жатырмыз.
Сондықтан, соңында мен біз киноны көрудің неше түрлі мотивтері мен себептері бар екенін қайталап айтамын.
Бізге сауық керек, біз эмоцияны күтеміз, біз танымға ие болғымыз келеді, ләззат және эстетикалық толқу алғымыз келеді.
Біз ойдың жұмысын қалаймыз және біз бір киноны жақсы немесе жаман деп айтуымыздың бірден бір себебі – өзіміз күткен әсерлерді алу немесе алмауымызға байланысты.
БІЗ КИНОНЫ КӨҢІЛ КӨТЕРУ,КОРШАҒАН ӘЛЕМДІ ТАНУ,ЭСТЕТИКАЛЫҚ ЛӘЗЗАТ АЛУ,
ЕЛЕСТЕТПЕЛІК ТҮРДЕ ӨЗ АРМАНДАРЫМЫЗДЫ ОРЫНДАУ НЕМЕСЕ ӨЗ ҚОРҚЫНЫШТАРЫМЫЗДЫ ОБЪЕКТИВТІЛЕУ ҮШІН КӨРЕМІЗ.
ЖӘНЕ ӘРБІР НАҚТЫ ЖАҒДАЙДА БІЗДІҢ КҮТУЛЕРІМІЗГЕ ЖӘНЕ КӨҢІЛ-КҮЙІМІЗГЕ СӘЙКЕС КЕЛЕТІН ФИЛЬМ ҰНАЙДЫ.