ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ БІЛІМ БЕРУ ҰЛТТЫҚ ПЛАТФОРМАСЫ ҰСЫНАДЫ
ОЛЕГ БОРЕЦКИЙ - КИНОСЫНШЫ
ФИЛОСОФИЯ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ КАНДИДАТЫ АЛМАТЫ КИНОКЛУБЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
КИНОНЫ ҚАЛАЙ ДҰРЫС ҚАРАУ КЕРЕК: РЕЖИССЕР, АКТЕРЛTР, ОПЕРАТОР, КОМПОЗИТОР, МАРАПАТТАР
Біздің алтыншы сериямыз «Киноны қалай дұрыс қарау» атты 5 серияның жалғасы. Өткен жолы ашып үлгермеген екі мезет бар.
Оған мен сіздердің назарларыңызды аудартқым келіп отыр.
Бірінші мезет: ол картинаны кім жасады, ол сізге қаншалықты қызық және жаңа фильм көру үшін осы қызығушылықты мотив ретінде қабылдауға болады ма?
Мен, өз кезегімде, картинаны кім түсіргеніне және режиссердің аты маған таныс па дегенге назар аударамын.
Бұл мен таныс емес режиссердің фильміне бармаймын деген сөз емес, ол керісінше кейде қызық болады.
Алайда менде Кристофер Ноланның жасайтын дүниесінен өзімнің күтулерім бар.
Маған басында «Начало» (Inception), «Интерстеллар» ұнағаннан кейін, соңғы «Дюнкерк» жұмысы онша ұнамады.
Мен Дэвид Финчердің жасайтын дүниелеріне қызығушылықпен қараймын.
Өз киномызда Ермек Тұрсынов, Адильхан Ержанов сынды адамдардың жасайтын дүниелерін асыға күтемін.
яғни, мен үшін режиссердің аты бірінші орында тұруы мүмкін.
Мүмкін, бұл қандай-да бір евроцентризм, европоцентризм болуы мүмкін, себебі сондай бір формула бар.
Ол маған дұрыс болып көрінеді: американдық киноның европалық кинодан қандай айырмашылығы бар?
Режиссерлық кино – бұл, көбінесе, еуропалық кино, себебі ол солай қалыптасты
және Бергман, Бунюэль, Антониони, Фассбиндер, Трюффо, Годар – барлығы режиссерлар және авторлық пайымдаулар.
Бұл Америкада режиссерлар жоқ деген сөз емес, жай ғана ол жерде барлығы басқаша құралған, онда жұлдыздар институтына байланысты.
Бұл жерде мен де режиссерлармен бірге, назар аударарлық екінші мезет, әрине актерларды қоямын, себебі осы фильмде қандай актер ойнайтыны бәріне маңызды.
«Ах, мына фильмде Том Круз ойнайды, мен оның жанкүйерімін, мен Том Круз немесе Де Ниро немесе Аль Пачино жасайтынның барлығын көремін».
Айтпақшы, не үшін Де Ниро мен Аль Пачиноны еске алдым десеңіздер, - ол жерде тағы Дастин Хоффман, Джек Николсон бар – бұл актерлерді барлығы Голливудтың "ұлы төрттігі" деп атайды.
оларды «Голливудтың киелі сиырлары» деп атайды.
Ол не деген сөз? Де Ниро кинода 20-30 жыл бұрын ойнаған ойындарынан кейін оған не берсе де алып кетеді, үлкен шеберлік иесі.
Міне, сондықтан ең жұпыны комедияда да Де Ниро ойнайды – ол сыннан тыс.
Міне, көпшілік үшін ол шынымен де актер. Сондықтан актриса немесе актер екінші мотив болып табылады.
Осы «режиссер және актер» формуласына қайта орала отырып, мен үшін «Америкада актерлер не ойнайтыны маңызды емес,
қандай актерлер ойнайтыны маңызды» деген мақал өте қызық болып табылады.
Сондықтан көрермен Том Крузға, Брэд Питтқа, жаңа жас актерлерге, Джессика Альбаға және тағы басқаларына барады.
Осы жерде жұлдыздар институтымен байланысты мезет өте маңызды – егер режиссерлік доминанта болса – ол еуропалық.
Ал Америкада ол жұлдыздар болып табылады, оларды әдетте фильмде кім ойнады деп көрсетеді.
ЕУРОПАЛЫҚ КИНОДА БІРІНШІ ОРЫНДА РЕЖИССЕРДІҢ ОЙЫ ТҰРАДЫ. АМЕРИКАЛЫҚТА – ШАҚЫРЫЛҒАН АКТЕРЛЕР.
Осы жерде режиссердан не тәуелді деген қарапайым сұрақ туындауы мүмкін және Неліктен бір режиссерлар біз үшін қызық болса, екіншілері – қызық емес.
Режиссер, менің ойымша 3 өте маңызды нәрсеге жауап береді: біріншісі – ол фильмнің түпкі ойын біледі.
Неліктен маған бір режиссерлар ұнайды? Өйткені, мен фильмде олардың ойларын, жіберген message-ты анық оқи аламын.
Мен киноның қарапайым емес екенін, онда режиссер жеткізгісі келетін бір ойдың, сценарийдың бар екенін білемін.
Режиссер туындыны жоспарлайды. Онда, міндетті түрде, сценарий бар. Бірақ кино не туралы болатынын, бастысы не екенін тек режиссер біледі.
Ал екінші мезет, ол біздің алдыңғы серияларымызда айтып кеткендей, режиссер туындының иілмей,
табиғи болуына және басынан аяғына дейін сіздің назарыңызды алатындай ритмді болуына жауап береді.
Сонымен бірге, ол актердің пішініне жауап береді, себебі актерді шақыратын режиссер немесе оның кастинг бойынша орынбасары актер нені ойнайтынын анықтап береді.
Актер тіпті: «Міне мына сценада мен не ойнауым керек?» деп сұрайды, ал режиссер оны анық білу керек.
Көптеген шебер режиссерлар бар, өзіңізге ұнайтын кез келгенін алыңыз да ойланып көріңіз.
Режиссер әрқашан ритмді, түпкі ойды және актердің рөлінің пішінін анықтайды, сондықтан ғана бізге туынды қызық болады.
Осыдан бөлек, мен атаған режиссерлер (олардың ішіне Тарковскийді де қосса болады)
және осы режиссердің әрбір фильмңнде ойнаған сүйікті актерлер үшін арасында қызық нюанс бар.
«Призрак» фильмінің атақты продюсері Стивен Джаффе «Фильм 50%-ға химия табылған кезде тартады» деп айтқан.
Актерлер арасындағы "химия" деген қызметтік түсінік бар, ол міндетті түрде әйел мен еркек болуы емес.
Басты мелодраматикалық болуы міндет емес. Ерлер жұбы, ерлер диалогы немесе қарама-қайшылығы да болуы мүмкін
Джаффе мысал ретінде Рассел Кроу ойнаған және сол үшін «Оскар» алған «Гладиатор» фильмі мен сонда ойнаған Хоакин Феникс екеуінің ойыны нағыз топтық ойын болғанын келтіреді.
Осыны нағыз "химия" және олардың өлім айқасына түсуін айтамыз.
Мүмкін, басқа актермен бір нәрсе шығатын еді, алайда біздің назарымызды жібермейтін осындай химия болмас еді.
Осындай химияның болуы өте маңызды. Мысалға, мен біраз уақыт бұрын «Вечное сияние чистого разума» фильмін қайта қарап шықтым.
Ондағы басты кейіпкерлер Кейт Уинслет пен Джим Керриді алып қарасақ, Кейт Уинслет пен Леонардо Ди Каприо арасындағы химияны «Титаникте» дұрыс таба білген.
Бұл көбіне режиссерге және оның кастинг бойынша көмекшісіне тәуелді болады
РЕЖИССЕР ЖӘНЕ АКТЕРЛЕР – ФИЛЬМДІ ТАҢДАУ КЕЗІНДЕ ЕҢ БІРІНШІ НАЗАР АУДАРУҒА ТҰРАРЛЫҚ НӘРСЕ.
РЕЖИССЕР РИТМДІ, ТҮПКІ ОЙДЫ ЖӘНЕ АКТЕРДІҢ РӨЛІНІҢ ПІШІНІН АНЫҚТАЙДЫ.
Режиссер мен актерлерден басқа дұрыс құраудың құраушылары жайлы айтатын болсақ, фильмді кім түсіргеннен, қандай актерлер ойнатынынан бөлек қай затқа назар аудару керек.
Фильм, негізінен, сценарийден басталады, оны кім жазғанына назар аудару керек.
Бұл туындының сценарийын кім жазды: не үшін бұл маған маңызды?
Себебі сценарий диалогтарды болжайды, егер де біз Звягинцевқа сценарий жазатын Филипп Кауфман мен Олег Негинды көрсек,
онда мен алдын ала қандай мәтіндер болатынын болжаймын және менің күтулерім көбіне қанағаттандырылады.
Қандай қызықты диалогтар болады деп ойланамын, олар қарапайым болмайтынына сенімдімін.
Егер де сценарийді Рустам Ибрагимбеков жазатын болса, онда «Белое солнце пустыни» туындысы дәйексөздерге таратылғанын білемін, себебі оны барлығы сценарийде жазылады.
Сонымен қатар, әрқашан маңызды болып табылатын драматургия бар.
Ал сіздер 90 жылдық тарихы бар америкалық киноакадемия сценарий үшін екі Оскар беретінін білетін боларсыздар:
ол түпнұсқалық сценарий – сценарист әдеби негізін, диалогтарды, оқиғаны және басқасын басынан аяғына дейін жазып шығады,
Екіншісі Оскар кітаптың сценариялық адаптациясы үшін берілетіндігі. Мысалы, Кен Кизидің "Пролетая над гнездом кукушки" кітабынан фильмге сценарий жасалаған.
Фильм кітаптан өзгеше болуы мүмкін және кітап авторына ұнамауы да мүмкін, ондай мысалдар өте көп.
Айтпақшы, Кен Кизи Милош Форманның фильмін көре алмады, өйткені олардың түпкі ойлары сәйкес келмеді. Кітаптың авторына фильм ұнамауы мүмкін.
Соған қарамастан,мен үшін сценарий қандай болғанымен де – кітаптың адаптациясы болсын, мейлі түпнұсқа болсын – ол өзінің болжанбайтындығымен және түпнұсқалылығымен ерекше.
Басында бізге бір оқиға айтылып, басты кейіпкерлермен бірдеңе болып жатып және ары қарай мен немен аяқталатынын біліп отыратын жағдайлар болмау керек.
Мен үшін ол қызық емес, іш пыстырарлық және мен ол фильмді ары қарай көрмей қоюым да мүмкін.
Алайда көп адамдар киноның басталғанына 30-40 минуттан кейін ары қарай не болатынын түсініп, кетіп қалатын жағдайларда олардың қателесетінін айтқым келеді.
Білесіздер ме, кейбір фильмдер солай түсірілген: аяғына дейін іш пыстырарлықтай болады, содан соң бір мезетте бір тұтастық пайда болады, сол кезде ғана туындының негізгі ойын түсінуге болады.
Бұл да музыка түсініктерімен сәйкес келеді, музыкада да оның толыққандығы мен аяқталғанын көрсететін «рұқсат етілген аккорд» бар.
Егер де сіз бастап келе жатқан киносыншы болсаңыз, өз блогыңызда рецензия жазуға тырысып жүрсеңіз,онда фильмді басынан аяғына дейін көру міндетті.
Мен оны өте жақсы ереже деп ойлаймын.
ФИЛЬМДІ БАҒАЛАУ ҮШІН ОНЫ БАСЫНЫНАН АЯҒЫНА ДЕЙІН ҚАРАП ШЫҒУ КЕРЕК.
Егер мен фильмді көрмеген болсам, мен ешқашан рецензия жазбаймын, фильмге бір-екі сөйлеммен баға бермеймін.
Фильмді басынан аяғына дейін көріп шығу керек, ол туралы алған әсерімді,түсінігімді құрау және басқа да белгілі жұмыстарды жасау қажет.
Бізде әрбір адам киносыншы, ол кез келген жерден кез келген туындының быт-шытын шығарып тастауы, оны төмендетуі мүмкін.
"Мына актер өзі қандай актер, мынау қандай оператор" деп айтуы мүмкін.
Оны жасау оңай екенін түсінесіздер ме, алайда мынадай мәселе бар - киносыншы өзінің көп қарағандығынан ерекшеліктерді де түсінеді.
Режиссер не үшін жауап беретінін, актер не ойнай алатынын, сценарийдің не екенін және фильмде сценарийден не жүретінін түсінеді.
Осыдан фильмде әлсіз режиссура ма немесе әлсіз сценарий орын алғанын түсінуге болады?Осы жерден бастап ерекшеліктер көрінеді.
Киносыншылықтағы ең маңыздысы, ол рецензия жазған уақытта фильмнің қандай болуы мүмкін туралы өз нобайын береді.
Жақсы киносыншылармен сыналған, жолы болмаған фильмнің режиссері делік сыншыға:
«Құрметтім, сен осыны, мынаны, ананы жасадың, бірақ бәрін басқаша жасауға болатын еді, басқа акценттер қойып, ал мына
жерде мынаны көтеруге болатын еді» деп айтып бергені үшін рахмет айту керек.
Келесі фильмді осыдан алған тәжірибемен, қателермен жұмыс жасай отырып түсіруге болады.
Сондықтан сценарий мен үшін осындай болжаланбайтындығымен және диалогтарымен қызықты.
СЦЕНАРИЙ АВТОРЫ ФИЛЬМНІҢ ӘДЕБИ НЕГІЗІН ҚҰРАСТЫРАДЫ.
ҚЫЗЫҚТЫ СЦЕНАРИЙ ӨЗІНІҢ БОЛЖАЛАНБАЙТЫНДЫҒЫМЕН, ТҮПНҰСҚАЛЫЛЫҒЫМЕН ЖӘНЕ ДИАЛОГТАРМЕН ЕРЕКШЕЛЕНЕДІ.
Мүмкін, оператор мен композитор режиссер, актерлер,сценарий сияқты бірінші орында болмаса да, оларға, әрине, назар аударамын.
Себебі мен үшін операторлық өнердің майталмандары бар – Бертолуччидің фильмдерін түсірген Витторио Стораро.
Ол жерде қандай керемет пландар бар екенін қараңыздаршы – шынымен жарықпен жазылған хат.
Егер сурет өнерін түс және сызықпен жазылған хат деп анықталатын болса, кинематограф – жарықпен жазылған хат, оны қоя білуімен анықтауға болады.
Витторио Стораро, мысалға Бертолуччидің Қытай туралы, Қытайдың соңғы императоры туралы «Последний император»
немесе The sheltering sky («Спасительное небо») түсірген кездегі шөлдің пейзаждары қандай еді.
Жұмыстың барлығы табиғатта емес, жұмыстың барлығы қалай түсірілгенінде, кең экранды кино болып табылады.
Әрине, өткен жолы сөз еткен Эммануэль Любецки, оның камерасы қиял ғажайып жасайды, ол ойдың артынан, туындының пішінімен үлкен шеберлікпен жүріп отырады.
Мысал ретінде көптеген басқа операторларды, мысалға, Андрей Тарковский мен Спилбергтің операторларын қараса болады.
Оператор – ол режиссердің көзі, «Спасение рядового Райана» және Спилбергтің басқа да туындыларын алып қарасақ, ол көпшілік мәдениетінің кемеңгері болып табылады.
Кейде режиссер камераға өзі қарайды, ал кейде толығымен операторға сеніп тапсырады, бірақ олар бір тұтастың екі бөлігі сияқты.
Ол кадрда не болып жататынды көре білу, сондықтан оператор өте маңызды.
ОПЕРАТОР – РЕЖИССЕРДІҢ КӨЗІ.ФИЛЬМНІҢ МАҒЫНАСЫНЫҢ ВИЗУАЛДАУЫ ТОЛЫҒЫМЕН ОНЫҢ ШЕБЕРЛІГІНЕ ТӘУЕЛДІ.
Мен "Классика" радиосында «Киноблюз» бағдарламасын жүргізіп жүргеніме 4-5 жыл болып қалды.
Содан мен фильмге музыка жазатын композиторға баса назар аударамын.
Себебі музыка, киномузыка мен үшін мағынаны екпіндету, ол бір жерде мен мажор, бір жерде минор болуым, жай ғана көңіл-күй емес.
Музыка режиссер дарынсыз болған жағдайда, киносуреттер арқылы ойын жеткізе алмағанда ғана
керек деп кейбір режиссерлер айтады, ол жағдайда фильмді тек музыка алып шықты деп айтады.
Ол біздің эмоциямызды шақырады, бір жерде лирика қосса, екінші жерде басады және тағы сол сияқты.
Бірақ мен онымен келіспеймін, себебі «Легенды осени», «Титаник» сынды блокбастерлерге музыка жазған бірнеше жыл бұрын өмірден өткен Джеймс Хорнер сияқты мысалдарды көп білемін.
Өздеріңіз қараңыздар, Рассел Кроумен «Гладиатордан» кейін шыққан туынды «Игры разума».
Математик Джон Нэш және ол жерде 3,5-4 минуттық керемет музыкалық эпизод бар, тіпті сол фильмнің саундтрегінде «Калейдоскоп математики» деп те аталады.
Данышпанның басында математиканың не екенін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес.
Кішкентай ғана бөлігін тыңдап көрсеңіз ол Рассел Кроу ойнайтын Джон Нэштың жанында болып жатқан алхимияны сезінуге болады.
Бұл математика не деген сұрақтың жауабы.
Мен үшін музыка әдебиеттен, кинодан де жоғары тұр, себебі ол абстрактілі өнер, оның заттылығы жоқ.
Мысалға, Шарлотта Бронтенің туындысы «Джейн Эйр» экранизациясының маған қайсысы ұнайтынын айта аламын,
егер Ахиллес болса, ол - Брэд Питт, одан ешқайда қашып құтыла алмайсың.
Бұл жерде әдебиет көбіне икемді және образды сіз өзіңіз құрайсыз.
Осымен әдебиет ерекшеленеді, ал музыка мүлдем бейнеге байланысты емес, сонысымен де ол керемет.
«Форрест Гамп» үшін музыканы танымал Алан Сильвестри жазған, «Инопланетянин» фильміндегі әйгілі кадр - айдың аясындағы саяхаттың музыкасын жазған Джон Уильямс.
Джон Уильямстың оқиғалық, ғарыштық музыкасы Спилбергтың барлық фильмдерінде бар.
Әрине, Федерико Феллинидің фильмдеріне музыка жазған Нино Рота, біреу кезінде өте нақты: «Феллини өз фильдерінде Ротаның музыкасына билейді» деп айтқан екен.
Ол өз образдарымен музыкаға билеп жүреді және мен үшін Феллинидің фильмдері Нино Ротасыз жоқ.
Менің ойымша, осының бәрін құрайтын өте құпия материя болып табылады.
КИНОДАҒЫ МУЗЫКА – ЖАЙ ҒАНА ФОН НЕМЕСЕ КӨҢІЛ-КҮЙ ЕМЕС, ОЛ МАҒЫНА ЕКПІНІ.
Меніңше, маңызды болып табылатын тағы бір мезет - ол сын және фильм алатын марапаттар.
Себебі, мен үшін беделді сыншылар бар, мен олардың пікірлеріне 99 пайыз сенемін. Ол - кезінде жазған Нея Зоркая,Зара Абдуллаева, Андрей Плахов және басқалары.
Мен үшін бұл сыншылар барлығын байқайтын, бұнын бәрі тәжірибемен келеді. Олардың пікірлері менің пікіріммен сәйкес келетін нөмірі бір сыншылар.
Бірақ тағы да айта кетейін, бұл міндетті емес, егер сіздер сенетін және өз рецензияларында спойлер бермейтін сыншылар болса, олардың пікіріне құлақ асуға болады.
Және туынды алатын марапаттар туралы. Біреулер үшін бұл фильмді қарауға өте маңызды мотив және себеп болады.
Мен де ол пікірге құлақ асуға дайынмын, себебі туынды "Оскар" алды.
Ал "Оскар" жасырын анықтама бойынша көпшілікке жалпы адамзаттық құндылықтар жайлы айтатын туындыларға беріледі.
Ол жерде ешқандай қорқынышты фильмдер, триллерлер жоқ.
Айтпақшы, менің есімдегі "үздік фильм, режиссер, сценарий, актриса" сияқты 5 Оскар марапатын алған фильмдер үштігіне кіретін жоғары көтерілген қорқынышты фильм болып «Молчание ягнят» табылады.
Джоди Фостер мен Энтони Хопкинстің рөлдерінің өзі неге тұрарлық.
Сонымен, "Оскар" бар, иә, алайда бұл абсолютті сатының айғағы емес. Сонымен қатар, айырмашылықтары да бар.
Егер А санатындағы фестивальдарды айтатын болсақ, онда ол - Канн, берлиндік "Берлинале" және Венециандық фестивальдері.
Бұл жерде де өз ерекшеліктері бар, сондықтан оны да назарға алған дұрыс шығар, мысалға, Канн фестивалі мэтрлар жасайтын
фильмдерді бағалайды және ол заманауи классиктердің панорамасы болып табылады.
Сондықтан ол жаққа түсу оңай емес, дегенмен ол бүгінгі күнге киноның өнер ретіндегі түсінік болу керек.
Берлиндік кинофестиваль акцентті әлеуметтік киноға, ал Венецияндық фестиваль эстетикаға, акцент қояды, мүмкін жаңа есімдерді ашады.
Әрбір фестиваль жаңа есімдерді ашады, алайда фильм қандай да бір әлеуметтік мәселені құрайтын болса, бірден берлиндік фестивальге апарған дұрыс.
Осылайша біздің Эмир Байгазиннің «Уроки гармонии» туындысымен де болды.
Себебі операторлық және көркемдік жағынан өте айқын туынды болғанымен,өте мықты әлеуметтік message бар
және сондықтан Берлиналеде біздің қазақстандық кино көркемдік үлесі үшін ең атақты марапатты алды.
Ары қарай қандай фестивальде, қандай бағдарламада оның шыққанына байланысты – әрқашан құрметті,қызықты болады.
Кейде жюридің құрамы ангажирленген болады және оның құрамына қарап қандай фильмдер басымдылықта екенін бірден анықтауға болады.
Осыған қарамастан бұл бәрібір де селекция, егер туынды ананы-мынаны алды десе, демек оны көруге тұрарлық екенін сіздер білесіздер.
Сондықтан режиссер, актерлер, сценарийдан бөлек туынды қандай марапаттар алғанына назар аударыңыздар.Келесі жолы біз жалғастырамыз
НЕГІЗГІ КӘСІБИ БЕЛГІ БОЙЫНША ФИЛЬМДІ ТАЛДАУ, ОНЫ КӨРМЕС БҰРЫН ӨЗ КҮТУЛЕРІҢІЗДІ ҚҰРАУҒА МҮМКІНДІК БЕРЕДІ.