МАГБАТ СПАНОВ ПРОФЕССОР
ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ ДОКТОРЫ МАКРОЭКОНОМИКА МАМАНЫ
СЕРГЕЙ ТЕРЕЩЕНКО - ОРЫНДАЛМАЙТЫН МИССИЯ
Және бұл геосаяси мәселелер ерекше шешімді талап етті.
Елде әлеуметтік-этникалық қарқындылықты төмендету үшін біздің президент осы кезеңде не істейді, ол Терещенконы премьер-министр етіп тағайындайды.
Сергей Терещенко (1951) – ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕМЬЕР-МИНИСТРІ(1991-1994).
Мұнда ол бірнеше факторларды көздеді: біріншіден, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, көші-қон ағындары өсті.
Егер, мысалы, 1989 жылғы статистикалық мәліметтерге сәйкес, Қазақстанда 17 миллионнан астам адам болған болса,
1992 жылдан бастап әлеуметтік жағдайдың күрт нашарлауы және көші-қон үдерістерінің күрт ұлғаюы басталды.
Осы кезеңде Қазақстаннан, егер 1997 жылға дейін ең қиын кезеңді алсақ, 5 миллионға жуық адам кетіп қалды.
Сіз олардың қандай үлкен әлеует болғанын елестете аласыз ба?
Негізінен титулдық емес ұлт өкілдері: орыстар, украиндар, еврейлер, немістер кетті.
1989 жылы Қазақстанда 17 миллионнан адам халықтан шамамен 40 пайызы орыс тілді болды, 40 пайызы – қазақтар, қалғандары басқа ұлт адамдары.
Мен бес миллионға жуық санды айтып отырмын, бұл геосаясатқа, Қазақстанның геоэкономикасына әсер ете алмауы мүмкін емес болды.
Президент осы қарқындылықты төмендету үшін ерекше қадам жасайды, ол орыс ұлтының адамын премьер-министр етіп тағайындайды.
Егер біз басқа көршілерімізбен салыстырсақ, оларда моноэтникалық элиталардың, мемлекеттердің құрылысы жүрді
және салыстырмалы сандарды алсақ, көші-қон үдерістері оларда әлдеқайда күшті болды.
Және Терещенконың тағайындалуы президент пен Қазақстан монокультураны емес, полиэтникалықты, әлеуметтік тұрақтылықты ұстанатынын
және ешқандай этникалық қақтығыстарға жол бермейтінін көрсетті.
Геосаясат тұрғысынан бұл дұрыс қадам болды, бірақ геоэкономика тұрғысынан Терещенко партиялық және шаруалық жүйенің өкілі болды
Оның премьер-министр болып тағайындалғанға дейін соңғы орыны - облыстық комитетінің хатшысы.
Ол қазақ тілін білетін, дәстүр мен мәдениетті білді.
Оңтүстiк аймақтарда жұмыс iстеу жауапты және қиын, адам жұмыс iстеген орнының дәстүрi мен жағдайын білмеген кезде әжептәуір қиын болады.
Терещенконің кезеңі геосаясат пен геоэкономика тұрғысынан бұл кезең біздің экономикамыздың ең үздік кезеңі емес.
Иә, геосаясат тұрғысынан этникалық қатынастардың қарқындылығы төмендеді, бірақ Қазақстан экономикасының тұрғысынан сол кезде үлкен экономикалық қиындықтар болды.
Терещенко үкіметінің ең негізгі нәтижесі (бірақ осымен президент те айналысты) - ұлттық валютаны, теңгені енгізді.
Бұл Қазақстан тәуелсіздігінің институттарын құру кезінде болашақта үлкен рөл атқарады.
Сонымен қатар біздің студенттеріміз, ғалымдарымыз, азаматтарымыз инфляцияның ең үлкен үдерісі дәл Терещенко кезеңінде болғанын білгенін қалаймын.
Инфляция ол кезде 2700% құрады. Сіз оны елестете аласыз ба?
Тарих үшін де өте тиімді. Біздің тарихта көп нәрсе болды және біз оны жеңіп шықтық.
ПРЕМЬЕР-МИНИСТР СЕРГЕЙ ТЕРЕЩЕНКОНЫҢ ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІ
Бірақ ең маңызды нәтиже - Терещенконың жұмыс аясында осы кезеңде тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Стратегиясы қабылданды.
Біз қазір 2030 Стратегиясы, 2050 Стратегиясы туралы көп айтамыз, бірақ 1992 жылы тәуелсіз Қазақстанның дамуының алғашқы стратегиясын қабылдағанын айтайын.
Сол кезде оны басқарған президент емес, ол тек бағыттады. Оны басқарған елдің бірінші және соңғы вице-президенті Ерік Мағзұмұлы Асанбаев, оны үкімет жүзеге асырды.
Ол тәуелсіз мемлекеттілік институттарының құрылуы ретінде іске асырыла бастады, яғни өз институттарын, министрліктерін құрды.
Бұған дейін барлық министрліктер негізінен Мәскеуден қадағаланып отырды.
«Біздің алғашқы орташа мерзімді жоспарлау тәжірибеміз 1992 жылдың басында әзірленген «Қазақстанның егемен мемлекет ретіндегі қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» болды.
Бұл сол астан-кестен жылдардағы даму жолын түсіну үшін жасалған бірінші әрекет және оны сөзсіз алғашқы үшжылдық жалпы мемлекеттік жоспар деп атауға болады.
Нұрсұлтан Назарбаев. «Қазақстандық жол», 2006 ж
Терещенконың кезінде тәуелсіз министрлердің кабинеті құрылды, бұл біріншіден.
Екіншіден, бағдарлама қабылданғанын айттым. Үшіншіден, Қазақстан экономикасын жекешелендіруге баса назар аударылды.
Төртіншіден, әрине, ұлттық валютаны енгізу. Бұл жылдар ішінде болды.
Басты мәселе, бұл кемшіліктер Терещенконың партиялық және шарушылық жұмысшы болғанына байланысты, ол нарықтық экономика аясында жұмыс істей алмады.
Бұл экономиканың нашарлауына әкелді. Бұған әлемдік экономикалық дағдарыс себеп болды.90-шы жылдардың ортасында әлемде қуатты қаржы-экономикалық дағдарыс басталғанын білеміз.
1994 жылы осы шешімдерді жеделдету үшін президент ерекше қадам жасады.
Президент тәуелсіз ойлау қабілеті бар адамдардың, жаңаша ойлайтын адамдардың бейімделуі, «жұмысқа қабылдануы» қажет деп санады.
Алғаш рет премьер-министр лауазымына үкіметтің, истеблишменттің құрамына кірмеген адам - Әкежан Қажегелдин тағайындалды.
СЕРГЕЙ ТЕРЕЩЕНКО ПРЕМЬЕР-МИНИСТР БОЛҒАН КЕЗДЕ 1993 ЖЫЛЫ 15 ҚАРАША КҮНІ Н.А. НАЗАРБАЕВТЫҢ ЖЕКЕ ҚАТЫСУЫМЕН
КҮРДЕЛІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙДА ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА-ТЕҢГЕНІ АЙНАЛЫМҒА ЕНГІЗДІ.
ОСЫЛАЙША ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗІ ҚАЛАНДЫ.
СЕРГЕЙ ТЕРЕЩЕНКО ПРЕМЬЕР-МИНИСТР БОЛҒАН КЕЗДЕ ЖАППАЙ ЖЕКЕШЕЛЕНДІРУ БАҒДАРЛАМАСЫ БЕКІТІЛДІ ЖӘНЕ ҚАБЫЛДАНДЫ.
АЛҒАШ РЕТ ЕЛДЕ МЕНШІКТЕНУШІЛЕР ЖӘНЕ ҮЙ ИЕЛЕРІ ТАПТАРЫ ПАЙДА БОЛДЫ.
БІРАҚ ЖАЛПЫ ЕЛДІҢ ЭКОНОМИКАСЫ ТЕРЕҢ ДАҒДАРЫСТА БОЛДЫ, ӨЙТКЕНІ ПРЕМЬЕР-МИНИСТР ТЕРЕЩЕНКО ПАРТИЯЛЫҚ ШАРУА АДАМЫ БОЛДЫ.
ОЛ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҰМЫС ІСТЕЙ АЛМАДЫ.